गुरुः अमरदासः लङ्गरं समानतायाः च सुधाराः

लङ्गरपरम्परा, निःशुल्का सामुदायिकी पाकशाला, यत्र सर्वे जनाः जातेः, मतस्य, लिङ्गस्य वा भेदं विना सहोपविश्य भोजनं सेवन्ते, गुरुअमरदासेन न आविष्कृता, किन्तु सः तां शिखाचरणस्य आधारस्तम्भं चकार। तस्य पूर्वं लङ्गरः साधारणतरे रूपे आसीत्; गुरुअमरदासः तं समुदायस्य केन्द्रीयां संस्थां कृतवान्, एतस्य संस्थाकरणस्य श्रेयः शिखेतिहासः विशेषतया तस्मै ददाति। गुरुअमरदासस्य स्वीया वाणी स्वयं गुरुग्रन्थसाहिबे सुरक्षिता अस्ति, यत्र तस्य रचना आनन्दसाहिबः (अङ्गे ९१७ तः ९२२ पर्यन्तम्) शिखधर्मस्य कृतज्ञतायाः आनन्दस्य च सर्वाधिकं पठितेषु शबदेषु अन्यतमा अस्ति।

गुरुअमरदासः आग्रहम् अकरोत् यत् कोऽपि, यद्यपि अत्युच्चपदस्थः, प्रथमं लङ्गरे भोजनार्थम् उपविश्य विना तेन सह मेलनं कर्तुं न शक्नुयात्। एतत् षोडशशतके भारते क्रान्तिकारं कर्म आसीत्, यत्र जातिभेदः कठोरतया निर्णयति स्म यत् कः कैः सह भोक्तुं शक्नोति। प्रत्येकः आगन्तुकः भूमौ उपविश्य सेवकैः सिद्धम् परिवेषितं च एकमेव सरलं भोजनं सेवते स्म। एवं सः सामाजिकान् प्राचीरान् अभिनत्, समतां च केवलं दार्शनिकादर्शात् अधिकं जीवन्तं सत्यं कृतवान्। परम्परा एतं नियमं “प्रथमं पङ्क्तिः, ततः सङ्गतिः” इति स्मरति; सिद्धान्तोऽयं एतावता दृढतया पालितः यत् तत्कालस्य शक्तिशालिनः अपि आगन्तुकाः कस्यापि भेटात् पूर्वं लङ्गरे उपविष्टाः इति स्मर्यन्ते। एतद् विवरणं शिखस्मृत्या अद्यापि अस्य प्रमाणरूपेण पुनः पुनः स्मर्यते यत् नियमः कस्मैचिदपि न अनमत्। लङ्गरः स्थानं जातं यत्र धनिकाः निर्धनाश्च, उच्चजन्मानः निम्नजन्मानश्च, एकामेव रोटिकां मसूरं च विभजन्ते स्म; एषा प्रथा अद्यापि प्रत्येकस्मिन् गुरुद्वारे अनुवर्तते।

गुरुअमरदासस्य जातिभेदविरोधः लङ्गरात् बहु परम् अगच्छत्। यत्र जन्म सामाजिकं स्थानं निर्धारयति स्म, तत्र सः समग्रायां व्यवस्थायां सक्रियः अभवत्, तदानीं प्रायः अश्रुतान् अन्तर्जातीयविवाहान् प्रोत्साहयन्, सर्वपृष्ठभूमीनां जनान् शिखपन्थे स्वागतं कुर्वन्। सः सतीप्रथायाः अपि विरोधम् अकरोत्, यस्यां प्रथायां विधवायाः पत्युः चितायां स्वात्मानं दहनम् अपेक्ष्यते स्म; तां क्रूरां रीतिं निन्दन् सः आग्रहम् अकरोत् यत् स्त्रियाः जीवनं स्वात्मनि मूल्यवत्, न केवलं पत्युः विस्तारत्वेन। एवमेव सः पर्दाप्रथायाः, स्त्रीणाम् अवगुण्ठनस्य एकान्तवासस्य च, विरोधम् अकरोत्, विधवाः पुनर्विवाहार्थं प्रोत्साहयन्, यत् साहसिकं पदं तस्मिन् समाजे यत्र विधवाः प्रायः बहिष्कृताः मन्यन्ते स्म। एतानि सुधाराणि केवलं टिप्पण्यः नासन्; तानि व्यावहारिकानि परिवर्तनानि आसन्, येन स्त्रियः निम्नजातीयाः च तत् सम्मानम् अधिकारं च प्राप्नुवन्, यत् ताभ्यः चिरं अपहृतम् आसीत्।

वर्धमानस्य शिखसमुदायस्य प्रबन्धार्थं गुरुअमरदासः एकां संगठनव्यवस्थां स्थापितवान्, या युगपत् आध्यात्मिकी व्यावहारिकी च आसीत्। सः विस्तीर्णं शिखक्षेत्रं द्वाविंशतिषु मञ्जीषु विभज्य, प्रत्येकं विश्वस्तनेतृणा अधिष्ठितम् अकरोत्। सः नेता गुरोः शिक्षाः प्रसारयितुम्, अर्पणानि सङ्गृहीतुम्, प्रदेशे विवादान् निर्णेतुं च उत्तरदायी आसीत्। अस्य प्रशासनिकनवाचारस्य फलेन समुदायः कस्यापि केन्द्रीकृतायाः नौकरशाह्याः विना विस्तीर्णे क्षेत्रे सुसङ्घटितः अतिष्ठत्। एतेन इदमपि निश्चितम् यत् गुरोः सन्देशः स्थानीयनेतृणां जालेन दूरस्थग्रामान् अपि प्राप्नुयात्, ये जनानाम् आवश्यकतां प्रत्यक्षं सम्बोधितुं शक्नुयुः। तस्य उत्तराधिकारिभिः पश्चात् अस्य संरचनायाः विस्तारः परिष्कारश्च कृतः, किन्तु गुरुअमरदासेन तादृशस्य समुदायस्य आधारः स्थापितः, यः केवलं आध्यात्मिकम् आन्दोलनं न, अपि तु स्वावलम्बि सामाजिकं शरीरं आसीत्। प्रत्येकः मञ्जीधारकः साक्षात् गोइन्दवालं प्रति प्रतिवेदयति स्म, येन वर्धमानः समुदायः एकया शिक्षया एकं शरीरं तिष्ठेत्, यद्यपि सः तादृशेषु डझनसंख्यकेषु ग्रामेषु प्रसृतः यत्र गुरुः स्वयं कदापि व्यक्तिगतरूपेण गन्तुं न शक्नोति स्म।

गुरुअमरदासः गोइन्दवाले, यत् व्यासनद्याः तटे स्थितं नगरम् आसीत् शिखानां तीर्थस्थानं च जातम्, शिखक्रियायाः नूतनं केन्द्रं स्थापितवान्। १५५९ तमे वर्षे तत्र बावलीसाहिबस्य खननम् आरब्धम्, सोपानयुक्तः कूपः यस्य चतुरशीतिः सोपानानि जलपर्यन्तं अवरोहन्ति, परम्परा च मन्यते यत् प्रत्येकं सोपानम् अवरोहन् बाणीपाठेन श्रद्धालुः आध्यात्मिकमोक्षस्य समीपं गच्छति। एतेन वर्धमानाय समुदायाय भौतिकः आध्यात्मिकः च आधारः दत्तः — मिलनस्य, पूजनस्य, आत्मीयताबोधस्य च स्थानम्; अद्यापि च एतत् शिखानां तीर्थस्थानं तिष्ठति; अस्य जलं सोपानानि च तां विनम्रतां स्मारयन्ति या गुरुअमरदासः प्रत्येकस्मात् आगन्तुकात् अयाचत।

गुरुअमरदासः शिखसमुदायाय विशिष्टायाः अस्मितायाः स्थापनार्थम् अपि पदानि अचालयत्; संस्कृतस्य स्थाने स्थानीयभाषायां सामान्यजनेभ्यः सुलभानि शबदानि अरचयत्, येन सर्वे पूजायां बोधपूर्वकं भागं गृह्णीयुः। तस्य सुधाराः सदा स्वीकृताः न अभवन्: पुरातनसामाजिकव्यवस्थायां स्वार्थिनां विरोधं सः अप्राप्नोत्, ये तस्य शिक्षाः स्वदर्जायै भयकारिणीः अमन्यन्त; तथापि सः दृढः अतिष्ठत्, कालान्तरे तस्य धैर्यं विनम्रता च अनेकान् संशयिनः अजयताम्। तस्य स्वजीवनम् एव तेषां मूल्यानां दृष्टान्तः आसीत् यानि सः उपदिशति स्म — सरलता, भक्तिः, वृद्धावस्थायामपि परसेवायै तत्परता।

गुरुअमरदासः त्रिसप्ततिवर्षे गुरुः अभवत्, द्वितीयस्य गुरुअङ्गदस्य आजीवनसेवानन्तरम्, १५७४ तमे वर्षे स्वमरणपर्यन्तं च समुदायं नीतवान्। अस्मिन् कालखण्डे सः शिखधर्मं लघुतरात् अधिकस्थानीयात् आन्दोलनात् सुसंरचितं वर्धमानं समुदायं प्रति परिवर्तितवान्, यस्य स्पष्टा सामाजिकी दृष्टिः आसीत्। तस्य विरासतः अद्यापि प्रत्येकस्मिन् लङ्गरे, शिखपूजायाः समतायां, विश्वव्यापिनः शिखसमुदायस्य सङ्घटनात्मकबले च दृश्यते।