માયા

સનાતન ધર્મની પવિત્ર પરંપરાઓમાં, અસ્તિત્વના સ્વરૂપને સમજાવતી સૌથી ગહન સંકલ્પનાઓમાંની એક તરીકે માયા ઊભી છે. જે અસ્તિત્વમાં જ નથી એવો માત્ર ભ્રમ એ માયા નથી; માયા તો પરમ સત્ય એવા બ્રહ્મની ગતિશીલ, સર્જનાત્મક શક્તિ છે. શ્વેતાશ્વતર ઉપનિષદ, ચોથો અધ્યાય, શ્લોક 10, માયાને તેનું સૌથી પ્રાચીન સ્પષ્ટ શાસ્ત્રીય કથન આપે છે: “માયાને પ્રકૃતિ જાણો, અને માયાના ધારકને મહેશ્વર જાણો; આ સમગ્ર જગત તેમના અંશરૂપ જીવોથી વ્યાપ્ત છે.” જેમ કુશળ જાદુગર પ્રેક્ષકોને મોહિત કરી દે એવો વિસ્તૃત તમાશો રચે છે, તેમ દિવ્યતા માયા દ્વારા વિરાટ બ્રહ્માંડને પ્રક્ષેપિત કરે છે. કાળ, દેશ અને કાર્યકારણને જન્મ આપતો એ બ્રહ્માંડીય સિદ્ધાંત છે; નિરાકાર અને અનંત બ્રહ્મને નામ અને રૂપના અનંત રંગોથી રંગે છે. અદીક્ષિત માટે આ પ્રદર્શન પરમ સત્ય જેવું લાગે છે, જે સર્વ સર્જનની નીચે રહેલી એકમાત્ર, અપરિવર્તનશીલ વાસ્તવિકતાને છુપાવી દે છે.

ઉપનિષદની પોતાની શબ્દરચના મહેશ્વરને, એટલે કે મહાન પ્રભુને, આ સર્જનશક્તિના ધારક તરીકે નામ આપે છે, જે પાછળથી શિવના એક વિશેષણ તરીકે સમજાયા. આ રીતે જે અન્યથા અમૂર્ત બ્રહ્માંડીય સિદ્ધાંત લાગે તેને દિવ્યતાના એક ચોક્કસ, પૂજિત સ્વરૂપમાં સ્થાપિત કરવામાં આવે છે.

માનવજીવનમાં, માયા મહાન ભ્રમણકર્તા તરીકે પ્રગટ થાય છે, જે વ્યક્તિગત આત્મા અથવા જીવને સંસારના ચક્ર સાથે બાંધી રાખે છે. માયાને કારણે મનુષ્યો પદાર્થ, અહંકાર અને ઇન્દ્રિયસુખના ક્ષણિક, બદલાતા સંસારને શાશ્વત સત્ય માની બેસે છે. આપણે આપણાં ભૌતિક શરીરો, ક્ષણભંગુર લાગણીઓ અને નશ્વર સંપત્તિ સાથે ઓળખ કરીએ છીએ, અને શાશ્વત ચેતનાના તણખા તરીકેનો આપણો દિવ્ય વારસો ભૂલી જઈએ છીએ. આ વિસ્મૃતિ પ્રકૃતિની કોઈ આકસ્મિક ઘટના નથી, પરંતુ દિવ્ય લીલા છે. તે આત્માને તેની આધ્યાત્મિક નિદ્રામાંથી જાગૃત થઈ ઇન્દ્રિયોના પડદા પાર પારમાર્થિક સત્યને શોધવા પડકારે છે. આ દૃષ્ટિએ દુઃખ પણ બહારથી લાદવામાં આવેલી સજા નથી; તે એ વિસ્મૃતિ સામે ઝઝૂમતા આત્માનું સ્વાભાવિક ઘર્ષણ છે, જેને તેણે ક્યારેય અંતિમ રૂપે સ્વીકારવાનું ન હતું.

વેદાંત દર્શન માયાને બે ભિન્ન છતાં પરસ્પર આધારિત કાર્યોમાં વર્ગીકૃત કરે છે: અવિદ્યા, એટલે અજ્ઞાન; અને વિદ્યા, એટલે જ્ઞાન. અવિદ્યા આત્માને ગૂંચવણ, આસક્તિ અને દુઃખમાં નીચે તરફ ખેંચે છે, અહંકાર અને દિવ્યતાથી અલગ હોવાના ભ્રમને મજબૂત કરે છે. તેનાથી વિપરીત, વિદ્યા ભક્તિ, નિઃસ્વાર્થ સેવા અને શાસ્ત્રીય જ્ઞાન જેવી ઉન્નત કરનારી આધ્યાત્મિક શક્તિઓનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે, જે સાધકને મૂળ તરફ પાછો વાળે છે.

આધ્યાત્મિક શિસ્ત, નૈતિક સદાચાર અને ગુરુની કૃપા દ્વારા સાધક ધીરે ધીરે મનને શુદ્ધ કરે છે, જેથી વિદ્યાનો પ્રકાશ અવિદ્યાના અંધકારને ભેદી શકે. કોઈ પણ શક્તિને પ્રસન્ન કરવી પડે એવા અલગ દેવતા અથવા હરાવવા પડે એવા દાનવ તરીકે તેને ગણવામાં આવતી નથી; બંનેને બ્રહ્મની એક જ શક્તિનાં પાસાં તરીકે સમજવામાં આવે છે, જે પોતાના અજ્ઞાનથી પોતે શું છે તે ભૂલી ગયેલા આત્માને બાંધવા અને મુક્ત કરવા તરફ અનુક્રમે લક્ષ્યાંકિત છે.

આદિ શંકરાચાર્યનું વિવેકચૂડામણિ, શ્લોક 67 અને 68, આ ઉપદેશનું અદ્વૈત વેદાંતનું સૌથી વધુ ઉદ્ધૃત સાર આપે છે: બ્રહ્મ સત્યં જગત્ મિથ્યા, જીવો બ્રહ્મૈવ નાપરઃ, અર્થાત્ માત્ર બ્રહ્મ સત્ય છે, જગત પ્રતીતિ છે, અને વ્યક્તિગત આત્મા બ્રહ્મથી ભિન્ન નથી. શંકરનું ભાષ્ય આગ્રહ રાખે છે કે આ કોઈ એવો દાવો નથી કે જગત બિલકુલ અસ્તિત્વમાં નથી, પરંતુ તે એ રીતે અસ્તિત્વમાં નથી જે રીતે બ્રહ્મ અસ્તિત્વમાં છે, અર્થાત્ નિરુપાધિક રીતે. સામાન્ય વ્યવહારના સ્તરે જગત વાસ્તવિક છે, પરંતુ પરમ સત્યના સ્તરે તે બ્રહ્મ પાસેથી ઉધાર લીધેલી વાસ્તવિકતા પર સંપૂર્ણપણે આધારિત છે. અદ્વૈત ટીકાકારો આ વાતને ઝાંખા પ્રકાશમાં દોરડાને સાપ સમજી લેવાના પ્રસિદ્ધ દૃષ્ટાંતથી સમજાવે છે. એ ભૂલ જે ભય ઉત્પન્ન કરે છે તે અનુભવ તરીકે સંપૂર્ણપણે વાસ્તવિક છે, છતાં સાપ ત્યાં ક્યારેય હતો જ નહીં; અને સમજણ સુધારવાથી દોરડું મટી જતું નથી, માત્ર તેના પર ચઢાવેલી ખોટી ઓળખ દૂર થાય છે.

માયા પાસે બે પ્રાથમિક બ્રહ્માંડીય શક્તિઓ છે, જેમને પાછળથી અદ્વૈત ટીકાકારોએ ચોકસાઈથી અલગ પાડી: આવરણ શક્તિ, જે સત્યને છુપાવતી આવરણકારી શક્તિ છે, અને વિક્ષેપ શક્તિ, જે જગતનો ભ્રમ રચતી પ્રક્ષેપણકારી શક્તિ છે. એકલી આવરણ શક્તિ સાધકને કોરા અજ્ઞાનમાં છોડી દેશે, જ્યારે એકલી વિક્ષેપ શક્તિ આવરિત કરવા માટે કંઈ બાકી નહીં રાખે; બંને શક્તિઓ સાથે મળીને કામ કરે છે, બ્રહ્મના સાચા સ્વભાવને છુપાવે છે અને સાથે જ તેના સ્થાને નામ અને રૂપનું સમગ્ર પ્રદર્શન ખડું કરે છે. જે સાધક વિક્ષેપ શક્તિને સંબોધ્યા વિના આવરણ શક્તિને નબળી પાડે છે, તે કંઈક છુપાવાયું છે એવો ઝાંખો અણસાર મેળવી શકે, પરંતુ તેના સ્થાને શું આવ્યું છે તે હજી સ્પષ્ટ જોઈ ન શકે. એટલે જ અદ્વૈત સાધના બંને શક્તિઓને સાથે સંબોધે છે, કોઈ એકને એકલી પૂરતી માનતી નથી.

માયાને પાર કરવાનો અર્થ જગતનો નાશ કરવો નથી, પરંતુ પોતાની દૃષ્ટિને દ્વૈતમાંથી અદ્વૈત તરફ વાળવી છે. પ્રબુદ્ધ ઋષિ પદાર્થો વિનાનું જગત જોતા નથી, પરંતુ દરેક પદાર્થમાંથી પ્રકાશતા બ્રહ્મને જુએ છે, અને ઓળખે છે કે બૃહદ્ બ્રહ્માંડ અને લઘુ બ્રહ્માંડ આખરે એક જ છે. આ સાક્ષાત્કાર સાંસારિક જગતને ભ્રમના કારાગૃહમાંથી દિવ્યતાના મંદિરમાં રૂપાંતરિત કરે છે. માયાને સમજીને સાધક સાંસારિક અસ્તિત્વના તોફાની મોજાંને કરુણા, વૈરાગ્ય અને અચળ ભક્તિ સાથે પાર કરતાં શીખે છે, અને અંતે અનંત ચૈતન્યના સાગરમાં ફરી લીન થાય છે. એટલે જ અદ્વૈત ગુરુઓ આગ્રહ રાખે છે કે મોક્ષ, એટલે કે મુક્તિ, માટે કોઈ અન્ય લોકમાં પ્રયાણ કરવાની કે દૃશ્ય જગતના વિનાશની જરૂર નથી. તેને માત્ર એટલું જ જોઈએ છે કે જગતને છેવટે તે જે હંમેશાંથી હતું તે રૂપે જોવામાં આવે, એટલે કે બ્રહ્મ અનેકતા રૂપે પ્રગટ થઈ રહ્યું છે, અને તે એક જ વાસ્તવિકતાથી ક્યારેય જુદું ન હતું જેને તે માત્ર આવરિત કરતું જણાતું હતું.