माया

सनातन धर्माच्या पवित्र परंपरांमध्ये, अस्तित्वाचे स्वरूप स्पष्ट करणाऱ्या सर्वात गहन संकल्पनांपैकी एक म्हणून माया उभी आहे. जे अस्तित्वातच नाही अशा केवळ भ्रमापेक्षा माया वेगळी आहे; ती परम सत्य असलेल्या ब्रह्माची गतिमान, सृजनशील शक्ती आहे. श्वेताश्वतर उपनिषद, चौथा अध्याय, श्लोक 10, मायेला तिचे सर्वात प्राचीन स्पष्ट शास्त्रीय विधान देते: “मायेला प्रकृती म्हणून जाणा, आणि मायेच्या धारकाला महेश्वर म्हणून जाणा; हे संपूर्ण जग त्यांचे अंश असलेल्या जीवांनी व्यापलेले आहे.” जसा कुशल जादूगार प्रेक्षकांना मोहित करणारा भव्य खेळ रचतो, तसेच दिव्यत्व मायेद्वारे विशाल विश्वाचे प्रक्षेपण करते. काळ, देश आणि कार्यकारणभाव यांना जन्म देणारे हे विश्वतत्त्व आहे; निराकार आणि अनंत ब्रह्माला नाम आणि रूप या अविरत रंगांनी रंगवते. अदीक्षित व्यक्तीसाठी हा देखावा परम सत्यासारखा भासतो, आणि सर्व सृष्टीच्या अंतर्गत असलेले एकमेव, अपरिवर्तनीय वास्तव तो लपवतो.

उपनिषदाने महेश्वर, म्हणजे महान प्रभू, यांना या सृजनशक्तीचे धारक म्हणून नाव देणे उल्लेखनीय आहे; नंतर हे नाव शिवाचे एक विशेषण म्हणून समजले गेले. अशा रीतीने, अन्यथा अमूर्त वाटू शकणाऱ्या एका विश्वतत्त्वाला दिव्यत्वाच्या एका विशिष्ट, पूजनीय रूपात स्थिर केले जाते.

मानवी जीवनात, माया महान भ्रम निर्माण करणारी म्हणून प्रकट होते, वैयक्तिक आत्मा किंवा जीव याला संसाराच्या चक्राशी बांधून ठेवते. मायेमुळे मानव पदार्थ, अहंकार आणि इंद्रियसुखांच्या तात्कालिक, बदलणाऱ्या जगाला शाश्वत सत्य समजण्याची चूक करतात. आपण आपल्या भौतिक शरीरांशी, क्षणभंगुर भावनांशी आणि नश्वर संपत्तीशी स्वतःला ओळखतो, आणि शाश्वत चैतन्याच्या ठिणग्या म्हणून असलेला आपला दिव्य वारसा विसरतो. हे विस्मरण निसर्गाचा अपघात नसून दिव्य लीला आहे. आत्म्याने आपल्या आध्यात्मिक निद्रेतून जागे होऊन इंद्रियांच्या पडद्यापलीकडील पारमार्थिक सत्याचा शोध घ्यावा, असे हे आव्हान देते. या दृष्टीने दुःखही बाहेरून लादलेली शिक्षा नसते; ज्या विस्मरणाला अंतिम मानण्याचा हेतू नव्हता, त्याविरुद्ध झगडणाऱ्या आत्म्याचे ते नैसर्गिक घर्षण असते.

वेदांत तत्त्वज्ञान मायेचे दोन भिन्न पण परस्परावलंबी कार्यांमध्ये वर्गीकरण करते: अविद्या, म्हणजे अज्ञान; आणि विद्या, म्हणजे ज्ञान. अविद्या आत्म्याला गुंतवणूक, आसक्ती आणि दुःखाकडे खाली खेचते, अहंकार आणि दिव्यापासून विभक्त असल्याचा भ्रम दृढ करते. याउलट, विद्या भक्ती, निःस्वार्थ सेवा आणि शास्त्रीय ज्ञान यांसारख्या उन्नत करणाऱ्या आध्यात्मिक शक्तींचे प्रतिनिधित्व करते, जी साधकाला मूळ स्रोताकडे परत वळवतात.

आध्यात्मिक शिस्त, नैतिक सचोटी आणि गुरुकृपा यांच्या माध्यमातून साधक हळूहळू मन शुद्ध करतो, जेणेकरून विद्येचा प्रकाश अविद्येचा अंधार भेदू शकेल. कोणतीही शक्ती प्रसन्न करावी अशी स्वतंत्र देवता किंवा पराभूत करावा असा राक्षस मानली जात नाही; दोन्ही ब्रह्माच्या एकाच शक्तीचे पैलू म्हणून समजले जातात, जे आपल्या अज्ञानामुळे स्वतः कोण आहोत हे विसरलेल्या आत्म्याला बांधण्याकडे आणि मुक्त करण्याकडे अनुक्रमे उन्मुख आहेत.

आदि शंकराचार्यांच्या विवेकचूडामणीतील 67 आणि 68 वे श्लोक या शिकवणीचे अद्वैत वेदांतातील सर्वाधिक उद्धृत सार देतात: ब्रह्म सत्यं जगत् मिथ्या, जीवो ब्रह्मैव नापरः, म्हणजे ब्रह्मच सत्य आहे, जग प्रतीती आहे, आणि वैयक्तिक आत्मा ब्रह्माहून वेगळा नाही. शंकरांचे भाष्य आग्रह धरते की हे जग पूर्णपणे अस्तित्वातच नाही असा दावा नाही, तर ते ज्या बिनशर्त रीतीने ब्रह्म अस्तित्वात आहे त्या रीतीने अस्तित्वात नाही. सामान्य व्यवहाराच्या पातळीवर जग वास्तव आहे, परंतु परम सत्याच्या पातळीवर ते ब्रह्माकडून उसने घेतलेल्या वास्तवावर पूर्णपणे अवलंबून आहे. अद्वैत भाष्यकार हे अंधुक प्रकाशात दोरीला साप समजण्याच्या प्रसिद्ध दृष्टांताने स्पष्ट करतात. ती चूक जो भय निर्माण करते तो अनुभव म्हणून पूर्णपणे खरा असतो, तरीही साप तेथे कधीच नव्हता; आणि समज दुरुस्त केल्याने दोरी नाहीशी होत नाही, केवळ तिच्यावर चढवलेली चुकीची ओळख दूर होते.

मायेकडे दोन प्राथमिक विश्वशक्ती आहेत, ज्या नंतरच्या अद्वैत भाष्यकारांनी काळजीपूर्वक वेगळ्या केल्या: सत्य लपवणारी आवरण शक्ती, आणि जगाचा भ्रम निर्माण करणारी विक्षेप शक्ती. केवळ आवरण शक्ती साधकाला निव्वळ अज्ञानात सोडेल, तर केवळ विक्षेप शक्तीला झाकण्यासारखे काहीच उरणार नाही; दोन्ही शक्ती एकत्र काम करतात, ब्रह्माचे खरे स्वरूप लपवतात आणि त्याच्या जागी नाम आणि रूपाचा संपूर्ण देखावा उभा करतात. जो साधक विक्षेप शक्तीला हाताळल्याशिवाय आवरण शक्ती दुर्बल करतो, त्याला काहीतरी लपवले गेले आहे अशी झलक मिळू शकते, परंतु त्याच्या जागी काय आले आहे हे अजून स्पष्ट दिसत नाही. म्हणूनच अद्वैत साधना दोन्ही शक्तींना एकत्र हाताळते, कोणत्याही एकालाच पुरेसे मानत नाही.

मायेला पार करणे म्हणजे जग नष्ट करणे नव्हे; तर आपली दृष्टी द्वैतातून अद्वैताकडे वळवणे होय. प्रबुद्ध ऋषी वस्तूंशिवाय जग पाहत नाहीत, तर प्रत्येक वस्तूतून प्रकाशणारे ब्रह्म पाहतात, आणि बृहद्ब्रह्मांड व लघुब्रह्मांड शेवटी एकच आहेत हे ओळखतात. हा साक्षात्कार सांसारिक जगाला भ्रमाच्या कारागृहातून दिव्यत्वाच्या मंदिरात रूपांतरित करतो. मायेचे आकलन झाल्यावर साधक करुणा, वैराग्य आणि अढळ भक्तीने सांसारिक अस्तित्वाच्या खवळलेल्या लाटांमधून मार्ग काढायला शिकतो, आणि शेवटी अनंत चैतन्याच्या सागरात पुन्हा विलीन होतो. म्हणूनच अद्वैत गुरू आग्रह धरतात की मोक्ष, म्हणजे मुक्ती, यासाठी दुसऱ्या लोकात प्रयाण करण्याची किंवा दृश्य जगाचा नाश करण्याची गरज नाही. फक्त जग अखेरीस जे नेहमी होते तसे पाहिले जाणे आवश्यक आहे: ब्रह्म बहुविधतेच्या रूपात प्रकट होत आहे, आणि ते ज्या एकमेव सत्याला झाकलेले वाटत होते त्यापासून कधीही वेगळे नव्हते.