माया
दिव्य शक्त िको आवरण
माया सर्वोच्च ब्रह्मको अद्भुत ब्रह्माण्डिक ऊर्जा हो, जसले विविधता र परिवर्तनको तानाबाना पछाडिको एकत्वको परम सत्यलाई छोप्दै लौकिक जगतको प्रकटीकरण गर्दछ।
सनातन धर्मका पवित्र परम्पराहरूमा, अस्तित्वको प्रकृतिको व्याख्या गर्ने सबैभन्दा गहिरो अवधारणाहरूमध्ये एकका रूपमा माया खडा छ। अस्तित्वमै नरहेको केवल एक भ्रम मात्र हुनुभन्दा धेरै टाढा, माया ब्रह्म अर्थात् परम सत्यको गतिशील, सृजनात्मक शक्ति हो। जसरी एक कुशल जादुगरले दर्शकलाई मन्त्रमुग्ध पार्ने एक विस्तृत दृश्य प्रस्तुत गर्दछ, त्यसरी नै दिव्य शक्तिले मायाको माध्यमबाट यो विशाल ब्रह्माण्डको प्रकटीकरण गर्दछ। यो देश, काल र कारण (समय, स्थान र कार्य-कारण सम्बन्ध) लाई जन्म दिने ब्रह्माण्डिक सिद्धान्त हो, जसले रूपरहित र अनन्त ब्रह्मलाई नाम र रूप भनिने अनन्त रङहरूले रङ्गाउँछ। अज्ञानीहरूका लागि यो प्रर्दशन परम सत्यको रूपमा देखिन्छ, जसले सम्पूर्ण सृष्टिको आधार रहेको अद्वितीय, अपरिवर्तनीय सत्यलाई छोप्छ।
मानव जीवनमा, मायाले महान् भ्रमकर्ताको रूपमा रूप धारण गर्दछ, जसले जीवलाई संसारको चक्रमा बाँध्छ। मायाकै कारणले गर्दा, मानिसहरूले पदार्थ, अहङ्कार र इन्द्रिय सुखको अस्थायी, परिवर्तनशील संसारलाई नै स्थायी सत्य ठान्छन्। हामी सनातन आत्माको रूपमा हाम्रो दिव्य विरासतलाई बिर्सदै, आफ्ना भौतिक शरीरहरू, हाम्रा अस्थायी भावनाहरू र हाम्रा नश्वर सम्पत्तिहरूसँग तादात्म्य जोड्छौं। यो विस्मृति प्रकृतिको कुनै दुर्घटना होइन, तर एक दिव्य लीला हो, जसले आत्मालाई यसको आध्यात्मिक निद्राबाट जागेर इन्द्रिय आवरणभन्दा परेको पारमार्थिक सत्यको खोजी गर्न चुनौती दिन्छ।
वेदान्त दर्शनले मायालाई दुई भिन्न तर अन्तरसम्बन्धित कार्यहरूमा वर्गीकरण गरेको छ: अविद्या (अज्ञान) र विद्या (ज्ञान)। अविद्याले आत्मालाई संसक्ति, आसक्ति र दुःखमा तलतिर तान्छ, जसले अहङ्कार र दिव्य शक्तिबाट अलग्गिएको भ्रमलाई बलियो बनाउँछ। यसको विपरीत, विद्याले उत्थान गर्ने आध्यात्मिक शक्तिहरूलाई प्रतिनिधित्व गर्दछ—जस्तै भक्ति, निस्वार्थ सेवा, र शास्त्रज्ञान—जसले साधकलाई पुनः उत्पत्तिको स्रोततर्फ डोर्याउँछ। आध्यात्मिक साधना, नैतिक निष्ठा र गुरुको कृपाद्वारा साधकले क्रमशः मनलाई शुद्ध पार्छ, जसले विद्याको प्रकाशलाई अविद्याको अन्धकारभन्दा पार गरी उज्यालो बनाउन अनुमति दिन्छ।
मायालाई पार गर्नु भनेको संसारलाई नष्ट गर्नु होइन, तर द्वैतबाट अद्वैततर्फ आफ्नो बुझाइलाई बदल्नु हो। ज्ञानी ऋषिले वस्तुहरूविहीन संसार देख्दैनन्, तर प्रत्येक वस्तुमा ब्रह्म चम्किरहेको देख्छन् र समष्टि र व्यष्टि अन्ततः एकै हुन् भन्ने कुरा बुझ्दछन्। यो अनुभूतिले लौकिक संसारलाई भ्रमको जेलबाट दिव्य शक्तिको मन्दिरमा रूपान्तरण गर्दछ। मायालाई बुझेर, साधकले कृपा, अनासक्ति, र अटल भक्तिका साथ सांसारिक अस्तित्वका अशान्त लहरहरूमा कसरी यात्रा गर्ने भन्ने कुरा सिक्दछ, र अन्ततः अनन्त चेतनाको समुद्रमा समाहित हुन्छ।
के तपाईं जान्नुहुन्छ?
उत्पत्ति
'माया' शब्द संस्कृत धातु 'मा' बाट आएको हो, जसको अर्थ 'नाप्नु' हुन्छ। यसले अपरिमेय ब्रह्मलाई कसरी सीमित रूपहरूमा माकिएको र सीमित गरिएको प्रतीत हुन्छ भन्ने कुरालाई सङ्केत गर्दछ।
दुई शक्तिहरू
मायाका दुई प्रमुख ब्रह्माण्डिक शक्तिहरू छन्: आवरणा शक्ति (सत्यलाई लुकाउने आवरण शक्ति) र विक्षेप शक्ति (संसारको भ्रम सिर्जना गर्ने प्रक्षेपण शक्ति)।
पदार्थसहितको भ्रम
केवल एक भ्रम वा हलुसिनेसनको विपरीत, वेदान्तमा मायालाई प्रायः 'अनिर्वचनीय' भनी वर्णन गरिएको छ, जसको अर्थ यो अनिर्णयणीय छ—न त पूर्ण रूपमा सत्य, न त पूर्ण रूपमा असत्य, तर यो पूर्ण रूपमा ब्रह्मको आधारभूत सत्यमा निर्भर छ।
Shiva
हिन्दु धर्म बाट थप
सम्बन्धित शिक्षाहरू
उही शिक्षा, विभिन्न परम्पराहरूमा प्रतिध्वनित