ब्रह्म
वेदान्तको सर्वोच्च, अनन्त वास्तविकता
वैदान्तिक दर्शनमा, ब्रह्म एकल, असीमित र अनन्त निरपेक्ष वास्तविकता हो जसबाट ब्रह्माण्ड उत्पन्न हुन्छ, जसद्वारा यो स्थिर रहन्छ, र जसमा अन्ततः यो विलीन हुन्छ। परम्परागत देवताभन्दा धेरै पर, ब्रह्म सबै अस्तित्वको सर्वोच्च आधार, शुद्ध चेतना र असीम आनन्द हो।
सनातन धर्मको आध्यात्मिक अन्तर्दृष्टिको शिखरमा ब्रह्मको अनुभूति निहित छ—अकारण कारण, शाश्वत आधार, र सबै अस्तित्वको असीम समग्रता। उपनिषदहरूमा सर्वोच्च सत्य (सत्यम्), अनन्त (अनन्तम्), र ज्ञान स्वरूप (ज्ञानम्) भनेर पूजित, ब्रह्म न त बुझ्नुपर्ने वस्तु हो न त कुनै दिव्य क्षेत्रमा सीमित परदेखि परको अस्तित्व। बरु, ब्रह्म अव्यक्त आधार हो जसले सृष्टिको हरेक कणलाई व्याप्त गर्दछ, एकैसाथ सबै द्वन्द्वभन्दा परको अतीत र हरेक मुटुको धड्कनभित्र बस्ने अन्तर्यामी सारको रूपमा अवस्थित छ।
यस गहिरो रहस्यलाई बुझ्नको लागि, वेदान्तका ऋषिहरूले ब्रह्मलाई दुई मूलभूत पक्षहरूमा चिन्तन गर्छन्: निर्गुण र सगुण। निर्गुण ब्रह्म निरपेक्ष, गुण, लिङ्ग, रूप वा स्थानिक सीमाबाट पूर्णतः मुक्त हुन्छ। मानव भाषा यस अनन्त विस्तारको अगाडि असफल हुने भएकाले, उपनिषदहरूले प्रसिद्ध रूपमा 'नेति, नेति' ('यो होइन, यो होइन') को नकारात्मक द्वन्द्वात्मक विधि प्रयोग गर्छन्, जसले साधकहरूलाई सम्झाउँछ कि कुनै पनि सीमित अवधारणा अनन्तको नजिक पुग्न सक्दैन। यसको विपरीत, जब यो अव्यक्त वास्तविकतालाई दिव्य कृपा र ब्रह्माण्डीय अभिव्यक्तिको दृष्टिकोणले हेरिन्छ, तब यसलाई सगुण ब्रह्म वा ईश्वरको रूपमा पूजा गरिन्छ—अनन्त कल्याणकारी गुणहरूले सुशोभित व्यक्तिगत देवता, जसले प्रेमपूर्वक सृष्टिको मार्गदर्शन, पालन र मुक्ति प्रदान गर्दछ।
शास्त्रीय धर्मशास्त्रले ब्रह्मको स्वरूपलाई सत्-चित्-आनन्द—निरपेक्ष अस्तित्व, शुद्ध चेतना र अविच्छिन्न आनन्दको रूपमा व्याख्या गर्दछ। ब्रह्म केवल अस्तित्वमा रहने होइन; यो अस्तित्व नै हो। यो केवल ज्ञान राख्दैन; यो स्वयंप्रकाशित चेतना हो जसद्वारा सबै घटनाहरू प्रकाशित हुन्छन्। न त यो बाह्य परिस्थितिहरूमा आनन्दको लागि निर्भर हुन्छ; यसको स्वभाव नै निरपेक्ष, अविचलित आनन्द हो। किनकि ब्रह्म अद्वितीय (अद्वैत) छ, ब्रह्माण्ड ब्रह्मबाट अलग शून्यबाट सृष्टि गरिएको वस्तु होइन, बरु मायाको शक्तिद्वारा निरपेक्षको पृष्ठभूमिमा प्रक्षेपित एक निरन्तर, पवित्र अभिव्यक्ति हो।
व्यक्तिगत साधकको लागि, वेदान्तको सबैभन्दा परिवर्तनकारी रहस्योद्घाटन व्यक्तिगत आत्मा (आत्मान्) र ब्रह्माण्डीय वास्तविकता (ब्रह्म) बीचको मौलिक एकता हो। पवित्र महावाक्यहरू ('ठूला भनाइहरू') जस्तै 'अहं ब्रह्मास्मि' ('म ब्रह्म हुँ') र 'तत्त्वमसि' ('तिमी त्यो हौ') मा संक्षेपित, हिन्दू दर्शनले सिकाउँछ कि मानव पीडा पृथकताको भ्रमबाट उत्पन्न हुन्छ। जब आत्मा अज्ञान (अविद्या) द्वारा ढाकिएको हुन्छ, यसले केवल क्षणिक शरीर र चञ्चल मनसँग आत्मसात् गर्छ, जन्म र मृत्युको चक्रमा भौंतारिन्छ।
मुक्ति (मोक्ष), त्यसैले, कुनै नयाँ अवस्था वा टाढाको स्वर्गको प्राप्ति होइन, तर ब्रह्मसँग अभिन्न आफ्नो आदिम पहिचानको जागरण हो। आध्यात्मिक प्रकाशको यस सर्वोच्च प्रभातमा, भय विलीन हुन्छ, मृत्यु पार हुन्छ, र प्रबुद्ध ऋषि (जीवन्मुक्त) ले सम्पूर्ण ब्रह्माण्डलाई एक दिव्य चेतनाको चम्किलो नृत्यको रूपमा देख्छ। ब्रह्मसँग निरन्तर सामीप्यमा बस्दै, आत्माले सबै संवेदनशील प्राणीहरूप्रति निस्वार्थ प्रेम, पूर्ण समता र असीम करुणा विकिरण गर्दछ।
के तपाईं जान्नुहुन्छ?
अनन्तको व्युत्पत्ति
'ब्रह्म' शब्द संस्कृत मूल बृह् बाट आएको हो, जसको अर्थ 'सीमा बिना विस्तार, वृद्धि वा फुल्नु' हो, जसले यसको असीम र सर्वव्यापी स्वभावलाई प्रतिबिम्बित गर्दछ।
चार ठूला भनाइहरू
उपनिषदहरूले ब्रह्मको अनुभूतिलाई चार महावाक्यहरूमा संक्षेपित गर्छन्, जसमध्ये सबैभन्दा प्रसिद्ध छान्दोग्य उपनिषदमा पाइने 'तत्त्वमसि' ('तिमी त्यो हौ') हो।
दुई आयाम
आदि शंकरले स्पष्ट पारे कि निर्गुण ब्रह्म परम, निराकार वास्तविकता हो भने, सगुण ब्रह्मले महत्त्वपूर्ण आध्यात्मिक पुल प्रदान गर्दछ, जसले भक्तहरूलाई व्यक्तिगत भक्ति (भक्ति) मार्फत निरपेक्षसम्म पुग्न अनुमति दिन्छ।
Krishna
हिन्दु धर्म बाट थप
सम्बन्धित शिक्षाहरू
उही शिक्षा, विभिन्न परम्पराहरूमा प्रतिध्वनित