ਮਾਇਆ

ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਹੋਂਦ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਡੂੰਘੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਮਾਇਆ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ। ਜੋ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਭਰਮ ਮਾਇਆ ਨਹੀਂ; ਮਾਇਆ ਤਾਂ ਪਰਮ ਸੱਚ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਗਤੀਸ਼ੀਲ, ਰਚਨਾਤਮਕ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ। ਸ਼ਵੇਤਾਸ਼ਵਤਰ ਉਪਨਿਸ਼ਦ, ਚੌਥਾ ਅਧਿਆਇ, ਸ਼ਲੋਕ 10, ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਸਪਸ਼ਟ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਬਿਆਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: “ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਜਾਣੋ, ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਨੂੰ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਜਾਣੋ; ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਰੂਪ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਪਤ ਹੈ।” ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਨਿਪੁੰਨ ਜਾਦੂਗਰ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤਮਾਸ਼ਾ ਰਚਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਮਾਇਆ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ ਜੋ ਸਮੇਂ, ਥਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰਨ-ਫਲ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਆਕਾਰਹੀਣ ਅਤੇ ਅਨੰਤ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਨਾਮ ਤੇ ਰੂਪ ਦੇ ਅਣਗਿਣਤ ਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਰੰਗਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਦੀਖਿਆ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਪੂਰਨ ਸੱਚ ਜਾਪਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਵਸਦੀ ਇੱਕੋ, ਅਟੱਲ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਢਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਦਾ ਆਪਣਾ ਬਿਆਨ ਧਿਆਨ ਯੋਗ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਭਾਵ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ, ਨੂੰ ਇਸ ਰਚਨਾਤਮਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਵਜੋਂ ਨਾਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਵਜੋਂ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਸਿਧਾਂਤ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਅਮੂਰਤ ਜਾਪ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਦੈਵੀ ਹਸਤੀ ਦੇ ਇੱਕ ਠੋਸ, ਪੂਜਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ, ਮਾਇਆ ਮਹਾਨ ਭੁਲੇਖਾ ਪਾਉਣ ਵਾਲੀ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਆਤਮਾ ਜਾਂ ਜੀਵ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਮਾਇਆ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਮਨੁੱਖ ਪਦਾਰਥ, ਹਉਮੈ ਅਤੇ ਇੰਦਰੀ-ਸੁਖਾਂ ਦੇ ਅਸਥਾਈ, ਬਦਲਦੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸਦੀਵੀ ਸੱਚ ਸਮਝ ਬੈਠਦੇ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਭੌਤਿਕ ਸਰੀਰਾਂ, ਬੀਤ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਸੰਪਤੀ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਜੋੜਦੇ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਆਤਮਾ ਦੀਆਂ ਚੰਗਿਆੜੀਆਂ ਵਜੋਂ ਆਪਣੀ ਦੈਵੀ ਵਿਰਾਸਤ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ। ਇਹ ਭੁੱਲ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਕੋਈ ਇਤਫ਼ਾਕੀਆ ਘਟਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਦੈਵੀ ਲੀਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਅਧਿਆਤਮਕ ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਜਾਗ ਕੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਪਰਦੇ ਤੋਂ ਪਾਰ ਪਾਰਮਾਰਥਿਕ ਸੱਚ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਲਈ ਵੰਗਾਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਵਿੱਚ, ਦੁੱਖ ਵੀ ਬਾਹਰੋਂ ਲਾਈ ਗਈ ਸਜ਼ਾ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਉਸ ਭੁੱਲ ਵਿਰੁੱਧ ਜੂਝ ਰਹੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਰਗੜ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਕਦੇ ਅੰਤਿਮ ਮੰਨਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਵੇਦਾਂਤ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਦੋ ਵੱਖਰੇ ਪਰ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਦਾ ਹੈ: ਅਵਿਦਿਆ, ਅਗਿਆਨ; ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ, ਗਿਆਨ। ਅਵਿਦਿਆ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਉਲਝਣ, ਮੋਹ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਵੱਲ ਹੇਠਾਂ ਖਿੱਚਦੀ ਹੈ, ਹਉਮੈ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਣ ਦੇ ਭਰਮ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਵਿਦਿਆ ਭਗਤੀ, ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਬੁੱਧੀ ਵਰਗੀਆਂ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅਧਿਆਤਮਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਮੂਲ ਸੋਮੇ ਵੱਲ ਮੋੜਦੀਆਂ ਹਨ।

ਅਧਿਆਤਮਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ, ਨੈਤਿਕ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਰਾਹੀਂ, ਸਾਧਕ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਚਾਨਣ ਅਵਿਦਿਆ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਚੀਰ ਸਕੇ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਖ਼ੁਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵੱਖਰਾ ਦੇਵਤਾ ਜਾਂ ਹਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਦੈਂਤ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ; ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਇੱਕੋ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਪਹਿਲੂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਅਗਿਆਨ ਕਾਰਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਚੁੱਕੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਬੰਨ੍ਹਣ ਅਤੇ ਮੁਕਤ ਕਰਨ ਵੱਲ ਲਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

ਆਦਿ ਸ਼ੰਕਰਾਚਾਰੀਆ ਦੀ ਵਿਵੇਕ ਚੂੜਾਮਣੀ ਦੇ 67 ਅਤੇ 68ਵੇਂ ਸ਼ਲੋਕ ਇਸ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਅਦੁਆਰਤ ਵੇਦਾਂਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ: ਬ੍ਰਹਮ ਸਤਯੰ ਜਗਨ੍ਮਿਥਿਆ, ਜੀਵੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਨਾਪਰਃ; ਭਾਵ, ਕੇਵਲ ਬ੍ਰਹਮ ਸੱਚ ਹੈ, ਜਗਤ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਮਾਤਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਆਤਮਾ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ। ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਟੀਕਾ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕੋਈ ਦਾਅਵਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਜਗਤ ਬਿਲਕੁਲ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਕਿ ਜਗਤ ਉਸ ਬੇਸ਼ਰਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਿਸ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਆਮ ਵਿਹਾਰ ਦੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਜਗਤ ਵਾਸਤਵਿਕ ਹੈ, ਪਰ ਪਰਮ ਸੱਚ ਦੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਉਧਾਰ ਲਈ ਹਸਤੀ ਉੱਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਅਦੁਆਰਤ ਟੀਕਾਕਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਧੁੰਦਲੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਰੱਸੀ ਨੂੰ ਸੱਪ ਸਮਝ ਲੈਣ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਉਦਾਹਰਨ ਨਾਲ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਭੁਲੇਖੇ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਡਰ ਇੱਕ ਅਨੁਭਵ ਵਜੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਚਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਸੱਪ ਉੱਥੇ ਕਦੇ ਸੀ ਹੀ ਨਹੀਂ; ਅਤੇ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਨਾਲ ਰੱਸੀ ਮਿਟ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ, ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਉੱਤੇ ਰੱਖੀ ਗਲਤ ਪਛਾਣ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਮਾਇਆ ਕੋਲ ਦੋ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਦੇ ਅਦੁਆਰਤ ਟੀਕਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਬਰੀਕੀ ਨਾਲ ਵੱਖ ਕੀਤਾ: ਆਵਰਣ ਸ਼ਕਤੀ, ਜੋ ਸੱਚ ਨੂੰ ਲੁਕਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਕਸ਼ੇਪ ਸ਼ਕਤੀ, ਜੋ ਜਗਤ ਦਾ ਭਰਮ ਰਚਦੀ ਹੈ। ਇਕੱਲੀ ਆਵਰਣ ਸ਼ਕਤੀ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਖ਼ਾਲੀ ਅਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦੇਵੇਗੀ, ਅਤੇ ਇਕੱਲੀ ਵਿਕਸ਼ੇਪ ਸ਼ਕਤੀ ਕੋਲ ਲੁਕਾਉਣ ਲਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਬਚੇਗਾ; ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਸੱਚੇ ਸੁਭਾਅ ਨੂੰ ਲੁਕਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ ਨਾਮ ਤੇ ਰੂਪ ਦਾ ਸਾਰਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਸਾਧਕ ਵਿਕਸ਼ੇਪ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਆਵਰਣ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਝਲਕ ਪਾ ਲਵੇ ਕਿ ਕੁਝ ਲੁਕਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ ਕੀ ਆਇਆ ਹੈ, ਇਹ ਅਜੇ ਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਅਦੁਆਰਤ ਸਾਧਨਾ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਿਆਂ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਨੂੰ ਇਕੱਲਿਆਂ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੀ।

ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਅਰਥ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਦਵੈਤ ਤੋਂ ਅਦਵੈਤ ਵੱਲ ਬਦਲਣਾ ਹੈ। ਗਿਆਨਵਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਬਿਨਾਂ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਾਲਾ ਸੰਸਾਰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਸਗੋਂ ਹਰ ਪਦਾਰਥ ਵਿੱਚੋਂ ਚਮਕਦੇ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵੱਡਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਅਤੇ ਛੋਟਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਅੰਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹਨ। ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਦੁਨਿਆਵੀ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਭਰਮ ਦੇ ਕੈਦਖ਼ਾਨੇ ਤੋਂ ਦੈਵੀ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਸਾਧਕ ਦਇਆ, ਵੈਰਾਗ ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਦੁਨਿਆਵੀ ਹੋਂਦ ਦੀਆਂ ਤੂਫ਼ਾਨੀ ਲਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਸਿੱਖਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਨੰਤ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਅਦੁਆਰਤ ਗੁਰੂ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੋਕਸ਼, ਭਾਵ ਮੁਕਤੀ, ਲਈ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਜਾਂ ਦਿੱਸਦੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਲੋੜ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਆਖ਼ਿਰਕਾਰ ਉਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਜੋ ਉਹ ਸਦਾ ਤੋਂ ਸੀ: ਬ੍ਰਹਮ ਅਨੇਕਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਇੱਕੋ ਸੱਚਾਈ ਤੋਂ ਕਦੇ ਵੀ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਢਕਦਾ ਜਾਪਦਾ ਸੀ।