ମାୟା

ସନାତନ ଧର୍ମର ପବିତ୍ର ପରମ୍ପରାରେ, ଅସ୍ତିତ୍ୱର ପ୍ରକୃତି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରୁଥିବା ସର୍ବାଧିକ ଗଭୀର ଧାରଣାଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ଭାବରେ ମାୟା ଠିଆ ହୋଇଛି। ଯାହା ଆଦୌ ନାହିଁ ଏପରି କେବଳ ଭ୍ରମ ମାୟା ନୁହେଁ; ମାୟା ହେଉଛି ପରମ ସତ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମଙ୍କ ଗତିଶୀଳ, ସୃଜନଶୀଳ ଶକ୍ତି। ଶ୍ୱେତାଶ୍ୱତର ଉପନିଷଦ, ଚତୁର୍ଥ ଅଧ୍ୟାୟ, ଶ୍ଳୋକ 10, ମାୟାକୁ ଏହାର ପ୍ରାଚୀନତମ ସ୍ପଷ୍ଟ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଉକ୍ତି ପ୍ରଦାନ କରେ: “ମାୟାକୁ ପ୍ରକୃତି ବୋଲି ଜାଣ, ଏବଂ ମାୟାଧାରୀଙ୍କୁ ମହେଶ୍ୱର ବୋଲି ଜାଣ; ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତ ତାଙ୍କ ଅଂଶସ୍ୱରୂପ ଜୀବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପ୍ତ।” ଜଣେ ନିପୁଣ ଇନ୍ଦ୍ରଜାଲିକ ଦର୍ଶକମାନଙ୍କୁ ମୋହିତ କରିବା ଏକ ବିସ୍ତୃତ ଦୃଶ୍ୟ ରଚନା କରିବା ପରି, ଦିବ୍ୟତା ମାୟା ମାଧ୍ୟମରେ ବିରାଟ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡକୁ ପ୍ରକ୍ଷେପ କରେ। ଏହା ସେହି ବୈଶ୍ୱିକ ତତ୍ତ୍ୱ ଯାହା କାଳ, ଦେଶ ଓ କାରଣ-କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ବନ୍ଧକୁ ଜନ୍ମ ଦିଏ; ନିରାକାର ଓ ଅନନ୍ତ ବ୍ରହ୍ମଙ୍କୁ ନାମ ଓ ରୂପର ଅନନ୍ତ ରଙ୍ଗରେ ରଞ୍ଜିତ କରେ। ଦୀକ୍ଷାହୀନ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ପ୍ରଦର୍ଶନ ପରମ ସତ୍ୟ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ଯାହା ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ଭିତ୍ତିରେ ଥିବା ଏକମାତ୍ର, ଅପରିବର୍ତ୍ତନୀୟ ବାସ୍ତବତାକୁ ଲୁଚାଇ ରଖେ।

ଉପନିଷଦର ନିଜସ୍ୱ ଭାଷା ଲକ୍ଷଣୀୟ, କାରଣ ତାହା ମହେଶ୍ୱର, ଅର୍ଥାତ୍ ମହାନ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ, ଯାହାଙ୍କୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ କାଳରେ ଶିବଙ୍କର ଏକ ବିଶେଷଣ ଭାବେ ବୁଝାଗଲା, ଏହି ସୃଜନୀ ଶକ୍ତିର ଧାରକ ଭାବେ ଚିହ୍ନିତ କରେ। ଏହିପରି ଭାବେ ଯେଉଁ ବୈଶ୍ୱିକ ତତ୍ତ୍ୱ ଅନ୍ୟଥା ଅମୂର୍ତ୍ତ ମନେ ହୋଇପାରେ, ତାହା ଦିବ୍ୟତାର ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ, ପୂଜିତ ରୂପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ।

ମାନବ ଜୀବନରେ, ମାୟା ମହାନ ଭ୍ରମକାରିଣୀ ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଆତ୍ମା ବା ଜୀବକୁ ସଂସାର ଚକ୍ର ସହିତ ବାନ୍ଧେ। ମାୟା ଯୋଗୁ ମଣିଷ ପଦାର୍ଥ, ଅହଙ୍କାର ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସୁଖର ଅସ୍ଥାୟୀ, ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଜଗତକୁ ଶାଶ୍ୱତ ସତ୍ୟ ବୋଲି ଭୁଲ କରନ୍ତି। ଆମେ ଆମର ଭୌତିକ ଶରୀର, କ୍ଷଣସ୍ଥାୟୀ ଭାବନା ଓ ନଶ୍ୱର ସମ୍ପତ୍ତି ସହିତ ନିଜକୁ ଅଭିନ୍ନ ମନେ କରୁ, ଏବଂ ଶାଶ୍ୱତ ଚେତନାର ସ୍ଫୁଲିଙ୍ଗ ଭାବେ ଆମର ଦିବ୍ୟ ଉତ୍ତରାଧିକାରକୁ ଭୁଲିଯାଉ। ଏହି ବିସ୍ମୃତି ପ୍ରକୃତିର କୌଣସି ଆକସ୍ମିକ ଘଟଣା ନୁହେଁ, ବରଂ ଏକ ଦିବ୍ୟ ଲୀଳା। ଏହା ଆତ୍ମାକୁ ତାର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ନିଦ୍ରାରୁ ଜାଗ୍ରତ ହୋଇ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଆବରଣ ପାରିର ପାରମାର୍ଥିକ ସତ୍ୟ ଖୋଜିବାକୁ ଆହ୍ୱାନ କରେ। ଏହି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରେ, ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟ ବାହାରୁ ଲଦାଯାଇଥିବା ଦଣ୍ଡ ନୁହେଁ; ଯେଉଁ ବିସ୍ମୃତିକୁ ଚୂଡ଼ାନ୍ତ ବୋଲି ମାନିବା ଆତ୍ମାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନଥିଲା, ସେହି ବିସ୍ମୃତିର ବିରୁଦ୍ଧରେ ସଂଗ୍ରାମ କରୁଥିବା ଆତ୍ମାର ସ୍ୱାଭାବିକ ଘର୍ଷଣ ମାତ୍ର।

ବେଦାନ୍ତ ଦର୍ଶନ ମାୟାକୁ ଦୁଇଟି ଭିନ୍ନ କିନ୍ତୁ ପରସ୍ପର ନିର୍ଭରଶୀଳ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବିଭକ୍ତ କରେ: ଅବିଦ୍ୟା, ଅଜ୍ଞାନତା; ଏବଂ ବିଦ୍ୟା, ଜ୍ଞାନ। ଅବିଦ୍ୟା ଆତ୍ମାକୁ ଜଟିଳତା, ଆସକ୍ତି ଓ ଦୁଃଖ ଆଡ଼କୁ ତଳକୁ ଟାଣେ, ଅହଙ୍କାର ଓ ଦିବ୍ୟତାଠାରୁ ପୃଥକତାର ଭ୍ରମକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରେ। ଏହାର ବିପରୀତରେ, ବିଦ୍ୟା ଭକ୍ତି, ନିଃସ୍ୱାର୍ଥ ସେବା ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନ ଭଳି ଉନ୍ନୟନକାରୀ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଶକ୍ତିକୁ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରେ, ଯାହା ସାଧକକୁ ମୂଳ ଉତ୍ସ ଆଡ଼କୁ ଫେରାଇ ଆଣେ।

ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଶୃଙ୍ଖଳା, ନୈତିକ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠା ଓ ଗୁରୁଙ୍କ କୃପା ମାଧ୍ୟମରେ ସାଧକ ଧୀରେ ଧୀରେ ମନକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରେ, ଯାହା ଫଳରେ ବିଦ୍ୟାର ଆଲୋକ ଅବିଦ୍ୟାର ଅନ୍ଧକାରକୁ ଭେଦ କରିପାରେ। କୌଣସି ଶକ୍ତିକୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରାଯିବା ଉଚିତ ଏପରି ପୃଥକ ଦେବତା କିମ୍ବା ପରାସ୍ତ କରାଯିବା ଉଚିତ ଏପରି ଦାନବ ଭାବେ ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଗଣନା କରାଯାଏ ନାହିଁ; ଉଭୟଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମଙ୍କ ଏକ ଶକ୍ତିର ଦୁଇ ଦିଗ ଭାବେ ବୁଝାଯାଏ, ଯାହା ନିଜ ଅଜ୍ଞାନତା ଯୋଗୁ ନିଜେ କେଉଁଠି ଅଛି ଭୁଲିଯାଇଥିବା ଆତ୍ମାକୁ ଯଥାକ୍ରମେ ବାନ୍ଧିବା ଓ ମୁକ୍ତ କରିବା ଆଡ଼କୁ ଉନ୍ମୁଖ।

ଆଦି ଶଙ୍କରାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ବିବେକଚୂଡ଼ାମଣିର 67 ଓ 68 ଶ୍ଳୋକ ଏହି ଶିକ୍ଷାର ଅଦ୍ୱୈତ ବେଦାନ୍ତର ସର୍ବାଧିକ ଉଦ୍ଧୃତ ସାରାଂଶ ଦିଏ: ବ୍ରହ୍ମ ସତ୍ୟଂ ଜଗନ୍ମିଥ୍ୟା, ଜୀବୋ ବ୍ରହ୍ମୈବ ନାପରଃ; ଅର୍ଥାତ୍ କେବଳ ବ୍ରହ୍ମ ସତ୍ୟ, ଜଗତ ପ୍ରତୀତି ମାତ୍ର, ଏବଂ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଆତ୍ମା ବ୍ରହ୍ମଠାରୁ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ। ଶଙ୍କରଙ୍କ ଭାଷ୍ୟ ଦୃଢ଼ କରେ ଯେ ଏହା ଜଗତ ଆଦୌ ନାହିଁ ବୋଲି ଦାବି ନୁହେଁ, ବରଂ ବ୍ରହ୍ମ ଯେଉଁ ନିରୁପାଧିକ ରୀତିରେ ଅଛନ୍ତି, ଜଗତ ସେହି ରୀତିରେ ନାହିଁ। ସାଧାରଣ ବ୍ୟବହାରର ସ୍ତରରେ ଜଗତ ବାସ୍ତବ, କିନ୍ତୁ ପରମ ସତ୍ୟର ସ୍ତରରେ ତାହା ବ୍ରହ୍ମଙ୍କଠାରୁ ଧାର ନିଆଯାଇଥିବା ବାସ୍ତବତା ଉପରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିର୍ଭରଶୀଳ। ଅଦ୍ୱୈତ ଭାଷ୍ୟକାରମାନେ ଏହାକୁ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଆଲୋକରେ ଦଉଡ଼ିକୁ ସାପ ଭାବି ଭୁଲ କରିବାର ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଉଦାହରଣ ଦ୍ୱାରା ବୁଝାନ୍ତି। ସେହି ଭୁଲ ଯେଉଁ ଭୟ ଜନ୍ମାଏ, ତାହା ଏକ ଅନୁଭୂତି ଭାବେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସତ୍ୟ; ତଥାପି ସାପଟି ସେଠାରେ କେବେ ନଥିଲା। ବୁଝାମଣାକୁ ସଂଶୋଧନ କଲେ ଦଉଡ଼ି ଲିଭିଯାଏ ନାହିଁ; କେବଳ ତା ଉପରେ ଆରୋପିତ ଭୁଲ ପରିଚୟ ଦୂର ହୁଏ।

ମାୟାର ଦୁଇଟି ପ୍ରାଥମିକ ବିଶ୍ୱଶକ୍ତି ଅଛି, ଯାହାକୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅଦ୍ୱୈତ ଭାଷ୍ୟକାରମାନେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭାବେ ପୃଥକ କରିଥିଲେ: ସତ୍ୟକୁ ଲୁଚାଉଥିବା ଆବରଣ ଶକ୍ତି, ଏବଂ ଜଗତର ଭ୍ରମ ସୃଷ୍ଟିକାରୀ ବିକ୍ଷେପ ଶକ୍ତି। କେବଳ ଆବରଣ ଶକ୍ତି ସାଧକକୁ ଶୂନ୍ୟ ଅଜ୍ଞାନତାରେ ଛାଡ଼ିଦେବ, ଏବଂ କେବଳ ବିକ୍ଷେପ ଶକ୍ତି ଆଚ୍ଛାଦନ କରିବା ପାଇଁ କିଛି ରଖିବ ନାହିଁ; ଦୁଇ ଶକ୍ତି ଏକତ୍ର କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ବ୍ରହ୍ମଙ୍କ ପ୍ରକୃତ ସ୍ୱଭାବକୁ ଲୁଚାନ୍ତି ଏବଂ ତାହାର ସ୍ଥାନରେ ନାମ ଓ ରୂପର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଦର୍ଶନୀ ଉପସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ଯେଉଁ ସାଧକ ବିକ୍ଷେପ ଶକ୍ତିକୁ ସ୍ପର୍ଶ ନ କରି ଆବରଣ ଶକ୍ତିକୁ ଦୁର୍ବଳ କରନ୍ତି, ସେ ହୁଏତ ବୁଝିପାରନ୍ତି ଯେ କିଛି ଲୁଚାଯାଇଛି, କିନ୍ତୁ ତାହାର ସ୍ଥାନରେ କଣ ଆସିଛି ତାହା ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ସେଥିପାଇଁ ଅଦ୍ୱୈତ ସାଧନା ଦୁଇ ଶକ୍ତିକୁ ଏକତ୍ର ସମ୍ବୋଧନ କରେ, କୌଣସି ଏକକୁ ଏକାକୀ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ବୋଲି ଭାବେ ନାହିଁ।

ମାୟାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବାର ଅର୍ଥ ଜଗତକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିବା ନୁହେଁ, ବରଂ ନିଜର ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଦ୍ୱୈତରୁ ଅଦ୍ୱୈତ ଆଡ଼କୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ କରିବା। ପ୍ରବୁଦ୍ଧ ଋଷି ବସ୍ତୁବିହୀନ ଜଗତ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ, ବରଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବସ୍ତୁ ମଧ୍ୟଦେଇ ଉଦ୍ଭାସିତ ବ୍ରହ୍ମଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି, ଏବଂ ବୃହତ୍ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଓ କ୍ଷୁଦ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଶେଷରେ ଏକ ବୋଲି ଚିହ୍ନନ୍ତି। ଏହି ଉପଲବ୍ଧି ଲୌକିକ ଜଗତକୁ ଭ୍ରମର କାରାଗାରରୁ ଦିବ୍ୟତାର ମନ୍ଦିରରେ ରୂପାନ୍ତରିତ କରେ। ମାୟାକୁ ବୁଝି ସାଧକ କରୁଣା, ବୈରାଗ୍ୟ ଓ ଅଚଳ ଭକ୍ତି ସହିତ ଲୌକିକ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ପ୍ରବଳ ତରଙ୍ଗ ପାର ହେବାକୁ ଶିଖେ, ଏବଂ ଶେଷରେ ଅନନ୍ତ ଚେତନାର ସାଗରରେ ପୁନର୍ବାର ଲୀନ ହୁଏ। ସେଥିପାଇଁ ଅଦ୍ୱୈତ ଗୁରୁମାନେ ଆଗ୍ରହ କରନ୍ତି ଯେ ମୋକ୍ଷ, ଅର୍ଥାତ୍ ମୁକ୍ତି, ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ଲୋକକୁ ଯିବାର କିମ୍ବା ଦୃଶ୍ୟମାନ ଜଗତର ବିନାଶର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ। ଆବଶ୍ୟକ କେବଳ ଏତିକି ଯେ ଜଗତକୁ ଶେଷରେ ତାହା ଯାହା ସର୍ବଦା ଥିଲା ସେହିପରି ଦେଖାଯିବା ଉଚିତ: ବ୍ରହ୍ମ ବହୁତ୍ୱ ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଉଛନ୍ତି, ଏବଂ ଯେଉଁ ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟକୁ ସେ ଆଚ୍ଛାଦନ କରୁଥିବା ଭଳି ଜଣାପଡ଼ିଥିଲା, ତାହାଠାରୁ ସେ କେବେ ପୃଥକ ନଥିଲେ।