प्रतीत्यसमुत्पादः

बौद्धोपदेशस्य गम्भीरे विस्तारे प्रतीत्यसमुत्पादः सत्यस्य स्पन्दमानं हृदयम् इव स्थितः अस्ति, सर्वेषां पदार्थानां परस्परसम्बन्धं प्रकाशयन्। ‘प्रतीत्यसमुत्पादः’ अथवा ‘परस्परावलम्बी सहोत्पादः’ इति यथार्थतया अनूद्यमानः एषः उपदेशः घोषयति यत् विश्वे किमपि पृथक्, नित्यम्, स्वतन्त्रं वा सत्तावत् न विद्यते। प्रत्येकं भौतिकं रूपं, क्षणिको विचारः, विश्वीया घटना च अनेकैः हेतुभिः प्रत्ययैः च समागतं सङ्गमस्थानम् अस्ति। यथा मेघः सूर्यस्य, समुद्रस्य, वायोः, आकाशस्य च विना न भवितुं शक्नोति, तथैव प्रत्येकं परिघटना स्वस्य सत्तायै अन्येषां सत्तां प्रतीक्षते।

यः आत्मा सर्वथा स्वकीयः इति सर्वाधिकं दृढतया प्रतीयते, सोऽपि अस्मिन् विवरणे अपवादः न भवति: शरीरम्, इन्द्रियाणि, वेदनाः, संज्ञाः, विज्ञानं च, यानि सर्वाणि मिलित्वा पुरुषं रचयन्ति, तानि स्वयमेव प्रत्येकं परस्परावलम्बेन उत्पन्नानि सन्ति; न कश्चित् अनुपाधिकः अन्येषां स्वामी रूपेण पृथक् तिष्ठति। मज्झिमनिकायस्य अष्टाविंशे अध्याये महाहस्तिपदोपमसूत्रम् उपदेशस्य स्वीयं सारभूतं महत्त्वं सङ्गृह्णाति: यः प्रतीत्यसमुत्पादं पश्यति, सः धर्मं पश्यति; यश्च धर्मं पश्यति, सः प्रतीत्यसमुत्पादं पश्यति। एषा तुल्यता न अलङ्कारमात्रा; प्राचीना परम्परा प्रतीत्यसमुत्पादं बुद्धस्य स्वीयेन बोधेन क्रियात्मकतया अभिन्नं मन्यते, यत् बोधिवृक्षस्य अधः प्राप्तं ज्ञानं, यत् तस्य अन्येषु उपदेशेषु पूर्वं जातम् आसीत् अथवा अन्यान् शिक्षयितुं प्रस्तुतम् आसीत्।

मानवस्थित्याः स्तरे प्रतीत्यसमुत्पादः दुःखस्य यन्त्रणां मुक्तेः मार्गं च प्रकाशयति। एषः उपदेशः संयुक्तनिकायस्य द्वादशे अध्याये, निदानसंयुक्ते, द्वादश निदानैः—प्रतीत्यसमुत्पादस्य अङ्गैः—विन्यस्तः अस्ति: अविद्या, संस्काराः, विज्ञानम्, नामरूपम्, षडायतनानि, स्पर्शः, वेदना, तृष्णा, उपादानम्, भवः, जातिः, अन्ततः जरामरणं च। प्रत्येकम् अङ्गम् अविच्छिन्नायां शृङ्खलायां तत् अनुवर्ति अङ्गं निर्धारयति। निदानसंयुक्ते सूत्रस्य सूत्रणा सावधानतया सूक्ष्मतया च कृता अस्ति: अस्मिन् सति इदं भवति; अस्य उत्पादात् इदम् उत्पद्यते; अस्मिन् असति इदं न भवति; अस्य निरोधात् इदं निरुध्यते। एषः विन्यासः कस्यचित् एकस्य कारणकथायाः अपेक्षया स्वयं सशर्ततां वर्णयितुम् इष्टः अस्ति।

यतः अस्माकम् अनुभवाः मानसिकाश्च अवस्थाः सशर्ताः सन्ति, न तु निरपेक्षाः, अतः वयं जानीमः यत् शोकः अविकार्यं भाग्यं नास्ति। अस्माकं सशर्तस्य अस्तित्वस्य मूलकारणानि अवगत्य वयं आसक्तेः विरागस्य च ग्रन्थीन् उन्मोचयितुं आवश्यकीं स्पष्टतां लभामहे। निदानसंयुक्तं च उपदिशति यत् शृङ्खलायाः कस्याम् अपि कड्यां भङ्गे, व्यावहारिकतमतया तृष्णायां, सम्पूर्णः क्रमः अवरुध्यते, यः अन्यथा नवीनं दुःखं प्रति नयेत्। बहुषु अर्थकथा-परम्परासु तृष्णा एव सर्वाधिकं साध्यः हस्तक्षेपबिन्दुः इति निर्दिष्टा, यतः अविद्या-संस्कारौ अतीते गभीरं तिष्ठतः, तृष्णा च प्रत्येकस्मिन् वर्तमानक्षणे अनुभवसम्पर्कात् नूतनतया उद्भवति, सा च सावधानायाः स्मृतेः प्रत्यक्षपरिधौ विद्यते।

एषः सिद्धान्तः परमा मध्यमा प्रतिपत् अस्ति, यः सत्यान्वेषकं शाश्वतवादात्—स्थिरस्य अपरिवर्तनीयस्य आत्मनः विश्वासात्—तथा उच्छेदवादात्—जीवनस्य परमफलं नास्तीति विश्वासात्—दूरं नयति। सर्वे धर्माः, अर्थात् परिघटनाः, अन्तर्निहितात् स्वतन्त्रात् स्वभावात् शून्याः इति प्रकाशयन् प्रतीत्यसमुत्पादः साक्षात् शून्यतायाः स्वरूपं निर्दिशति। तथापि एषा शून्यता निराशायाः रिक्तता नास्ति; अपि तु सम्बन्धात्मिकसामर्थ्यस्य पूर्णता अस्ति, यत्र प्रत्येकं कर्म स्वानन्तरं यत् तत् स्पृशति तत्र प्रसरति।

नागार्जुनः, द्वितीयशतके ईसवीयाब्दे प्रख्यातः माध्यमिकदार्शनिकः, परवर्तिषु काले तर्कयति स्म यत् शून्यता प्रतीत्यसमुत्पादश्च यथार्थतया अवगम्यमानौ द्वे पृथक् शिक्षे न स्तः, अपि तु एकमेव अन्तर्दृष्टिः द्वाभ्यां कोणाभ्यां वर्णिता; यस्य वस्तुनः प्रतीत्य उत्पत्तिः एव तस्य स्थिरस्य स्वतन्त्रस्य सारस्य अभावः अस्ति, यं शून्यता निषेधति। परवर्ती महायानपरम्परा अस्य परस्परावलम्बस्य सर्वाधिकं स्पष्टं प्रतिबिम्बं अवतंसकसूत्रस्य इन्द्रजालोपमायां प्राप्नोति: विश्वे प्रसृतं अनन्तं जालम्, प्रत्येकस्मिन् ग्रन्थौ एकं रत्नम्, प्रत्येकं रत्नं जाले अन्यत् प्रत्येकं रत्नं युगपत् प्रतिबिम्बयति; अतः एकस्य यथार्थं दर्शनं सर्वस्य दर्शनम् एव अस्ति।

दैनन्दिनाध्यात्मिकसाधनायां प्रतीत्यसमुत्पादस्य ध्यानं करुणां, विनयं, सर्वजीवेषु पूज्यभावं च परिपोषयति। यदा व्यक्तिः यथार्थतया अवगच्छति यत् तस्य स्वकीयं कल्याणं सर्वेषां सत्त्वानां प्राकृतिकतत्त्वानां च कल्याणेन अविच्छेद्यं सम्बद्धम् अस्ति, तदा नितान्तपृथक् आत्मनः भ्रमः विलीयते। तस्य वाक्, विचाराः, कर्माणि च कारणफलस्य व्यापके वस्त्रे प्रोतानि सूत्राणि इति अवगम्यन्ते, येषां कर्मफलं अनुत्पन्नासु परिस्थितिषु प्रसरति। एकः कठोरः शब्दः अस्मिन् दृष्टिकोणे कदापि आत्मबद्धा स्वतन्त्रा च घटना नास्ति; सः मनसि, तथा यः तं प्राप्नोति तस्य जगति, यत् उत्पद्यते तत् आकारयति। अतः प्रतीत्यसमुत्पादः न केवलं विश्वस्य सञ्चरणप्रकारस्य आधिभौतिकं प्रतिपादनम्, अपि तु नैतिकाचरणस्य साक्षात् आधारः रूपेण उपदिश्यते, यतः किमपि स्वतन्त्रं न उत्पद्यते; अतः कोऽपि कर्म केवलं तस्य कर्तुः एव न सीमितम् अस्ति।

प्रतीत्यसमुत्पादः केवलम् अमूर्तः आधिभौतिकसिद्धान्तः नास्ति, अपि तु जीवन्तः साक्षात्कारः अस्ति, यः जगति निवासस्य प्रकारं परिवर्तयति। एषः साधकं प्रेरयति यत् प्रत्येकः क्षणः अनेकेभ्यः पूर्ववर्तिभ्यः परिस्थितिभ्यः उत्पद्यते, तथा अधुना कृतं प्रत्येकं चयनम् अग्रेसरस्य यत् उत्पत्स्यते तस्मिन् अन्यतमा परिस्थितिः अस्ति इति अवगन्तुम्। एषा सा शृङ्खला यया सह कार्यं कर्तुम्, अवगन्तुम्, अन्ततः तस्याः निरोधं प्रति नेतुं च शक्यते, यथा निदानसंयुक्ते कडीकडीं वर्णितम् अस्ति, तादृश्या सावधान्या अनुशासितया। एवम् अवगते सति सिद्धान्तः न भाग्यवादं न च निराशां प्रयच्छति; अपि तु दायित्वस्य आशया सह संयोजितं किमपि समीपस्थं प्रयच्छति, यतः सर्वं परिस्थितिषु निर्भरम्, परिस्थितयश्च सर्वदा परिवर्तनीयाः। अतः कोऽपि दुःखस्य स्थितिः, यद्यपि सा कियत् अपि दृढमूला प्रतीयते, कदापि अन्तिमं वचनं न भवति।