जातककथानां प्रयोजनं संरचना च

जातककथाः सामान्यजनेभ्यः कथाभिः नैतिकीं आध्यात्मिकीं च शिक्षां दातुं विद्यन्ते। गम्भीराणि दार्शनिकग्रन्थानि अध्ययनपरान् भिक्षून् उद्दिश्य आसन्। जातकेषु वदन्तः पशवः, चतुराः वणिजः, नृपाः, मृगयाकाराः च उपयुक्ताः, येन कर्म, पुनर्जन्म, सद्गुणश्च तान् श्रोतॄन् प्रति प्रतिपाद्येरन् ये अभिधम्मविषयकं विधिवत् प्रवचनं कदापि नासेवन्त। अभिधम्मः परम्परायाः व्यवस्थितः दार्शनिकग्रन्थसंग्रहः अस्ति। प्रत्येका कथा बुद्धस्य पूर्वजन्मरूपेण आख्यायते, यदा सः अद्यापि बोधिसत्त्वः आसीत्, अर्थात् बोधिं प्रति प्रयतमानः प्राणी।

पालिजातकं सुत्तपिटकस्य अन्तर्गतस्य क्षुद्रकनिकायस्य अंशः अस्ति, यः लघुग्रन्थानां संग्रहः अस्ति। तत्र 547 कथाः सन्ति। ताः द्वाविंशतिः वर्गेषु व्यवस्थिताः सन्ति, येषां नाम निपाताः इति, प्रत्येकस्य कथायाः गाथासङ्ख्यानुसारेण क्रमिताः। प्रथमे निपाते एकगाथायुक्ताः कथाः सन्ति, वर्गाः च अन्तिमं महानिपातं यावत् दीर्घतराः भवन्ति। अस्मिन् अन्तिमे वर्गे दश महाजातकानि सन्ति, याः सर्वासु दीर्घतमाः प्रियतमाश्च सन्ति।

महानिपाते दश महाजातकानि, तेषां सङ्ग्रहसङ्ख्याः, प्रत्येकं च यत् पारमितां परम्परया दर्शयति इति मन्यते, ते यथा विद्यन्ते।

प्रत्येकस्य जातकस्य मूलभूतः प्रामाणिकः भागः तस्य गाथाः सन्ति। तान् परिवेष्टयन्त्यः गद्यकथाः जातकट्ठवण्णनातः आगच्छन्ति, या पालिभाष्यम् अस्ति, प्रायशः जातकअट्ठकथा इति उच्यते। अट्ठकथा निदानकथया आरभ्यते, या बुद्धस्य जीवनचरितम् अस्ति, कथाभ्यः पूर्वं गच्छति। विद्वांसः वदन्ति यत् स्थिरगाथानां लचीलगद्यस्य च एषा रीतिः प्राचीनभारतीयकथनशैल्याः अनुसरति, यस्यां कथकः प्रत्येकवारं कथां पुनः कथयितुं शक्नोति स्म।

प्रथमं प्रयोजनं बोधिमार्गस्य निदर्शनम्। प्रत्येका कथा दर्शयति यत् बोधिसत्त्वः असङ्ख्येषु जन्मसु दानं, क्षान्तिं, प्रज्ञां, करुणां वा इति गुणं परिपूरयति, यावत् सः बुद्धः भवति। थेरवादसम्प्रदायः एतान् गुणान् दशपारमितासु सङ्गृह्णाति, याः दानं, शीलं, नैष्क्रम्यं, प्रज्ञा, वीर्यं, क्षान्तिः, सत्यं, अधिष्ठानं, मैत्री, उपेक्षा च सन्ति। वेस्सन्तरस्य महती कथा, जातकसङ्ख्या 547, यत्र सः स्वस्य सर्वं दत्तवान्, दानपारमितायाः शास्त्रीयं निदर्शनम् अस्ति।

द्वितीयं प्रयोजनं कर्मनियमस्य व्याख्यानम्। एताः कथाः कारणफलयोः व्यावहारिकाः अध्ययनाः सन्ति। ताः दर्शयन्ति यत् शुभकर्माणि सुखं नयन्ति, अशुभानि च दुःखम्, एकमपि प्राविधिकं सिद्धान्तवचनं विना।

तृतीयं प्रयोजनं प्राचीनलोककथानां सामाजिकस्मृतेः च संरक्षणम्। प्राचीनभारतीयान् दृष्टान्तान् ग्रामपरम्पराश्च स्वीकृत्य एताः कथाः स्थानीयं लोकज्ञानं जीवन्तम् अरक्षन्। ताः प्राचीनभारतीयजीवनस्य चित्रम् अपि ददति, यत्र वणिजः सार्थाः च, राजसभायाः कुटिलमन्त्रणाः, ग्रामविवादाः, मृगयाकाराणां कृषकाणां च कठिनानि निर्णयाः सन्ति।

अट्ठकथा प्रत्येकं जातकं निश्चितां संरचनां ददाति, या अतीतं वर्तमानेन सह योजयति, येन शिक्षा प्राचीनेतिहासे एव न अवरुद्धा तिष्ठेत्। संरचनायाः पञ्च भागाः सन्ति, तेषु प्रथमः, द्वितीयः, पञ्चमश्च अधिकं भारं वहन्ति।

प्रथमं वर्तमानकथा आगच्छति, यां पच्चुप्पन्नवत्थु इति वदन्ति। बुद्धः कस्मिंश्चित् विहारे स्थितः भवति, भिक्षुं गृहस्थं वा दुविधायां पश्यति, यथा ईर्ष्या, लोभः, अनपेक्षितदयायाः कर्म, साहसस्य अभावः वा। ततः अतीतकथा आगच्छति, यां अतीतवत्थु इति वदन्ति। बुद्धः वदति यत् बहुकालपूर्वं समानं किमपि अभवत्, सः स्वस्य कस्यचित् पूर्वजन्मनः कथां कथयति, प्रायशः पशुरूपेण, कदाचित् राजा, वणिक्, तपस्वी वा रूपेण।

ततः गाथाः आगच्छन्ति, याः सिद्धान्तसम्मतैः शब्दैः शिक्षां सङ्क्षिपन्ति। तदनन्तरं वेय्याकरणम् आगच्छति, या व्याख्या प्रत्येकां गाथां शब्दशः विवृणोति। अन्ते समोधानम् आगच्छति, अर्थात् सम्बन्धः। बुद्धः प्रकटयति यत् अतीतकथायाः प्रत्येकः पात्रः इदानीं कः अस्ति, यथा पुरातनः लोभी वणिक् अद्यतनः छली भिक्षुः अस्ति, सः बुद्धिमान् गजः स्वयमेव आसीत्।

समापनपरिचयः कथां श्रोतुः सम्बोधिनीं शिक्षां करोति। आरम्भस्य दुविधा तत्पश्चात् आगच्छन्त्याः प्राचीनकथायाः कदापि पृथक् नास्ति, पात्राणां नामग्रहणेन च अन्ते नैतिकी शिक्षा सुखदूरत्वे स्थातुं न शक्यते। सम्पूर्णसङ्ग्रहे पुनः पुनः आवर्तमानः एषः एव ढाञ्चा जातकानां स्थायिरूपं ददाति।

एताः कथाः विहारात् बहु दूरं प्रियाः आसन्। भरहुत-साञ्चीस्थानां शिल्पानि, ये ईसवीपूर्वद्वितीयशताब्द्याः उत्तरार्धात् प्रथमशताब्दीं यावत् सन्ति, लिखितशीर्षकैः सह जातकदृश्यानि दर्शयन्ति। कथाः कियत् व्यापकं ज्ञाताः आसन् इति तेषां प्राचीनतमेषु प्रमाणेषु अन्यतमानि सन्ति।