आनापानस्मृतिः श्वासप्रश्वाससजगता

आनापानस्मृतिः, अर्थात् अन्तःश्वासस्य बहिःश्वासस्य च सजगता, आनापानस्मृतिसूत्रे (मध्यमनिकाये 118) सम्यक् उपदिष्टा अस्ति। भगवान् बुद्धः एतां श्रावस्त्यां पूर्वारामे प्रवारणापूर्णिमायाः रात्रौ, वर्षावासस्य समाप्तिं चिह्नयन्त्याः प्रवारणाविधेः अवसरे, शारिपुत्र-मौद्गल्यायन-आनन्द-राहुलप्रमुखैः ज्येष्ठशिष्यैः सह समागतं सङ्घम् उपदिष्टवान्। सः तत्र समवेतान् भिक्षून् अस्यां साधनायां दृढप्रतिष्ठितान् इति प्रशंसन् उपदेशम् आरभत, तत्पूर्वं च पूर्णस्य विधेः षोडश सोपानानि प्रत्यपादयत्।

इयं साधना स्वनाम्नैव स्वरूपं प्रकाशयति: आनः अन्तःश्वासः, अपानः बहिःश्वासः, स्मृतिः सजगता अथवा अनुस्मरणम्। साधकः पर्यङ्कासने उपविशति, कायं ऋजु धारयति, श्वासे यथार्थरूपेण यथा प्रवर्तते तथैव चित्तं निदधाति — न दीर्घीकुर्वन्, न ह्रस्वीकुर्वन्, न निरुन्धन्। अनेन आनापानस्मृतिः योगिकात् प्राणायामात् भिद्यते, यत्र कुम्भकेन गणितेन च लयेन श्वासः सायासं नियम्यते। अत्र श्वासः केवलं अवलोक्यते, न नियम्यते; श्वासस्य स्वाभाविकम् उच्छ्वसननिःश्वसनम् एव तदालम्बनं भवति, यस्मिन् चञ्चलं चित्तं पुनः पुनः मृदुतया, विना खेदेन, प्रत्यानीयते।

सूत्रं षोडश सोपानानि चत्वारि चतुष्काणि इति विन्यस्यति, बुद्धश्च प्रत्येकं चतुष्कं चतुर्णां स्मृत्युपस्थानानां कस्मिंश्चित् एकस्मिन् प्रत्यक्षं योजयति — स्मृत्युपस्थानानि हि सजगतायाः आधाराः। प्रथमं चतुष्कं कायस्य सजगतां शिक्षयति: श्वासं दीर्घं वा ह्रस्वं वा जानीते, ततः श्वासस्य सर्वकायं संवेत्ति, ततः कायसंस्कारं सर्वथा प्रशमयति। द्वितीयं चतुष्कं वेदनां प्रति अभिमुखं भवति, प्रथमं प्रीतिं, ततः सुखं, ततः चित्तसंस्कारं संवेत्तुं शिक्षयति, अन्ते च तं संस्कारं प्रशमयति। तृतीयं चतुष्कं चित्तस्य सजगतां शिक्षयति: चित्तस्य अवस्थां संवेत्ति, तं प्रमोदयति, स्थिरीकरोति, अन्ते च विमोचयति। चतुर्थं चतुष्कं मानसिकधर्मान् प्रति अभिमुखं भवति, अनित्यतां, विरागं, निरोधं, परित्यागं च क्रमशः अवलोकयति।

व्यवहारे अयं क्रमः सरलतमात् सम्पर्कबिन्दोः आरभते: नासारन्ध्रयोः वा ऊर्ध्वोष्ठे वा प्रविशतः निर्गच्छतः च श्वासस्य स्पर्शानुभूतिः। यदा श्वासः दीर्घः भवति, साधकः केवलं जानाति "श्वासः दीर्घः अस्ति"। यदा ह्रस्वः, सः केवलं जानाति "श्वासः ह्रस्वः अस्ति"। न अत्र टीका, निर्णयः, संशोधनं वा योज्यते। यथा एषा शुद्धा सजगता स्थिरीभवति, तथा सजगता स्वभावतः सम्पूर्णं कायं श्वसन्तं व्याप्नोति, पूर्वम् अनवेक्षिताः स्थूलाः कायतनावाः स्वयमेव प्रशाम्यन्ति।

यथा कायः प्रशाम्यति, तथा प्रीतिः ततः शान्ततरं सुखं स्वयमेव उदेति, द्वितीयं चतुष्कं साधकं शिक्षयति यत् एतान् वेदनान् स्पष्टं जानीयात्, न तु तैः अपहृतः स्यात्, न च तान् दमयेत्। तृतीयं चतुष्कं ध्यानं चित्तं प्रति प्रवर्तयति, तस्य भावान् साक्षात् अवलोकयति, मन्दे तस्मिन् प्रोत्साहयति, विक्षिप्ते स्थिरीकरोति, अन्ततः यत् ग्रहीतं तस्य ग्रहणं शिथिलीकरोति। प्रत्येकं चतुष्कं पूर्वचतुष्केन स्थापितायां स्थैर्यभूमौ आधृतं भवति, येन साधना अकस्मात्कूदनं विना, स्वाभाविकतया क्रमशः गभीरा भवति।

चतुर्थं अन्तिमं च चतुष्कम् अनुभवस्य स्वरूपं प्रति एव ध्यानं प्रवर्तयति: उत्पद्यमानः प्रत्येकः भावः अनित्यः (अनित्यता) इति अवलोकनम्, यत् गृहीतं तत् प्रति विरागस्य वर्धनम्, गच्छतां मानसिकसंस्काराणां निरोधस्य दर्शनम्, अन्ततः परित्यागस्य अभ्यासः — ग्रहणक्रियायाः अपि त्यागः। भगवता उपदिष्टं यत् एषां षोडशानां सोपानानां साधनेन बोध्यङ्गानि सप्त — स्मृतिः, धर्मविचयः, वीर्यम्, प्रीतिः, प्रश्रब्धिः, समाधिः, उपेक्षा च — क्रमेण एकैकस्य अनुग्रहेण पूर्णतां यान्ति।

यतः आनापानस्मृतिः चित्तं सम्यक् स्थिरीकरोति, परम्परा तां साधनां मन्यते या साधकं शमथात् — शान्तस्थितेः — विपश्यनां यावत् — भेदिकाम् अन्तर्दृष्टिम् — नयितुं शक्नोति। मानसकोलाहले शमिते स्नायुतन्त्रं गाढविश्रामे अवतरति, श्वासः स्वयमेव सूक्ष्मः शान्तश्च भवति। टीकापरम्परा मन्यते यत् इयमेव स्थिरता बुद्धः स्वयं बोधगयायां बोधिलाभात् पूर्वकाले अवलम्बितवान्, अतः सूत्रस्य आरम्भिका प्रशंसा एतां साधनां — विकसितां अनुसृतां च — महाफलां महालाभां च वदति।

यतः श्वासः सर्वदा उपस्थितः, आनापानस्मृत्यै विशेषोपकरणं, स्थानं, परिस्थितिः वा न अपेक्षिता, सा आसीनेन, चङ्क्रमता, विश्रमता वा ग्रहीतुं शक्यते। स्थविरवादपरम्परायाः आधुनिका आचार्याः तां सूत्रवर्णितवत् एव उपस्थापयन्ति — शीघ्रम् आयत्तव्यं साधनरूपेण न, अपितु षोडशसोपानानां क्रमिकविस्फुटनरूपेण, यत्र साधकः जीवनपर्यन्तं प्रत्यावर्तितुं शक्नोति, प्रत्येकं चतुष्कं तस्यैव एकस्य श्वासस्य सूक्ष्मतरं स्तरम् उन्मीलयति।