विपश्यना

विपश्यना उपसर्गं "वि" इति विशिष्टं वस्तुनिष्ठं च प्रकारं सूचयन्तं, "पस्सना" इति दर्शनार्थकेन शब्देन सह योजयति। इयं तकनीकः चित्तं वस्तूनि यथार्थतः दृष्टुं शिक्षयति, न तु रागद्वेषयोः तत्कालिकैः निस्यन्दकैः माध्यमेन ये सामान्यं प्रत्यक्षं रञ्जयन्ति। भगवान् बुद्धः एतत् साधनं सतिपट्ठानसुत्ते उपदिष्टवान्, यत् स्मृत्यर्थं चतुर्विधं प्रस्थानबिन्दुं निर्दिशति: कायः, वेदना, चित्तं, धर्माश्च।

सुत्तस्य वेदनायां अवधानं एकस्मिन् सरले निरीक्षणे स्थितम्। यदा यदा चित्ते विचारः भावना वा उत्पद्यते, तदा तदा तत्संबद्धा शारीरिकी वेदना—उष्णता, स्पन्दनं, कठिनता, कम्पनं—तदैव क्षणे देहे कुत्रापि प्रकटीभवति। चित्ते किञ्चिदपि एतस्याः शारीरिकप्रतिध्वनेः विना न उद्भवति, येन देहः स्वयं मानसिकक्रियायाः साक्षात् भौतिकं लेखं प्रदर्शयति, यत् केवलं बौद्धिकं अन्वेषणं कदापि तथा सूक्ष्मतया न लभेत।

स्वकीयैः अभ्यस्तैः प्रकारैः मुक्तं अवचेतनं चित्तं सुखदवेदनां प्रति तृष्णां अप्रियवेदनां प्रति च द्वेषं वेदनायाः उद्भवक्षणे एव जनयति, सचेतनस्य निर्णयस्य प्रवेशात् बहु पूर्वमेव। एषः स्वचालितः ग्रहः निवर्तनं च एव बुद्धेन दुःखस्य मूलं इति निर्दिष्टम्, न तु वेदनाः स्वयं याः निरपेक्षं उत्पद्यन्ते विनश्यन्ति च, अपि तु ताभ्यः प्रति वा ताभ्यः दूरं प्रति यः बाध्यकारी अभिगमः प्रत्येकवारं अनुगच्छति सः।

विपश्यना एतं स्वचालितं चक्रं साधकं प्रत्येकं वेदनां उपेक्षया निरीक्षितुं शिक्षयन्ती भिनत्ति, न सुखदं ग्रहन्, न अप्रियात् निवर्तमानः, केवलं तस्याः उद्भवं विनाशं च पश्यन्। एवं निरीक्षितं, अभ्यासप्रतिक्रियया अदृढीकृतं, कर्मसंचयस्य, संस्कारस्य, चक्रं यत् प्रतिक्रिया अन्यथा गहनं कुर्यात् तत् मूले एव भिन्नं भवति। वर्षाणां अचेतनप्रतिक्रियया निर्मिताः पुरातनाः मानसिकग्रन्थयः स्वयमेव विलीयन्ते, सक्रियं विमोचनं अनपेक्ष्य।

यथा अभ्यासः गहनः भवति, तथा अनित्यतायाः सार्वत्रिकः नियमः बुद्धस्य प्रामाण्येन स्वीकृतः विचारः भवितुं निवर्तते। सः देहे साक्षात् अनुभूतः तथ्यः भवति, यतः एवं निरीक्षिता प्रत्येका वेदना क्षणमात्रे उद्भूता विनष्टा च दृश्यते, सा यावत् सुखदा अप्रिया वा आसीत् तत् निरपेक्ष्य। अनित्यतायाः एषः अनुभूतः, न केवलं बौद्धिकः, ग्रहः एव अन्ततः ग्रहं स्वयं पातयति, शान्तिं स्पष्टतां निरुपधिं प्रेमं मैत्रीं च जनयन्, याः अभ्यासः उत्पादयति इति मन्यते।

अस्याः तकनीकस्य आधुनिकं पुनरुज्जीवनं बहुधा श्रीयुत एस्.एन्. गोएन्कस्य ऋणम् अस्ति, यः ब्रह्मदेशे स्वगुरुणा सयाज्यी ऊ बा खिन् महोदयेन सह चतुर्दश वर्षाणि विपश्यनां अधीतवान्, १९६९ तमे वर्षे भारते स्वयं शिक्षणम् आरभत इति पूर्वम्। गोएन्कमहोदयस्य पाठ्यक्रमाः, सामान्यतः दशदिनात्मकं मौनाभ्यासं, सचेतनं कर्मकाण्डं संप्रदायसीमां च त्यजन्ति, तकनीकं सार्वत्रिकं असांप्रदायिकं चित्तविज्ञानं इति प्रस्तुतं कुर्वन्तः, यत् कस्यापि पृष्ठभूमेः साधकेभ्यः उद्घाटितम्, न तु बौद्धधर्मे पूर्वप्रतिबद्धतां अपेक्षमाणं भक्त्यभ्यासम्।

बहवः ध्यानपरम्पराः साधकं विचारान् साक्षात् द्रष्टुं याचन्ते, एकं मानसिकं घटनां अपरस्याः अनन्तरं बोधं अतिक्रामन्तीं निरीक्ष्य। विपश्यनायाः शारीरिकवेदनायां आग्रहः तु एतं व्यावहारिकं बोधं प्रतिबिम्बति यत् विचाराः चलाचलाः सुलभनष्टाश्च भवन्ति। शारीरिकी वेदना, यावती सूक्ष्मा अपि, स्थानं लक्षणं च धारयति यत्र अवधानं पुनः पुनः प्रत्यागमितुं शक्नोति स्वविषयं अनपगमन्। देहः ध्रुवबिन्दुः भवति यतः चित्तस्य स्वकीयात् सततं परिवर्तमानात् विचारप्रवाहात् सः दूरं अपसरणे कठिनतरः। एतेन साधकः स्थिरम् अवधानं धारयितुं किञ्चित् मूर्तं लभते, यावत् प्रतिक्रियात्मकसंस्काराणां भेदनस्य गहनतरं कार्यं अधः प्रचलति।

पीडाकरां सुखदां वा वेदनां प्रतिक्रियां विना निरीक्षणं सरलं इव श्रूयते, तथापि एतत् साधकं एकां प्रतिक्रियां भेत्तुं याचते या सम्पूर्णं जीवनं सचेतनात् नियन्त्रणात् बाह्यं स्वचालितं कार्यं करोति स्म। कठिनता बौद्धिकी न, अपि तु प्रायः शरीरशास्त्रीया, यतः तृष्णा द्वेषश्च यौ अभ्यासः लक्ष्यीकरोति तौ सुनिश्चितविचारेण अवरोधात् शीघ्रतरं उद्भवतः। अत एव निरन्तरः अभ्यासः, न तु सिद्धान्तावबोधस्य एकं सत्रं, आवश्यकः। वेदनायां उपेक्षा पुनरावृत्त्या निर्मिता शिक्षिता शक्तिः, न तु स्थितिः या कश्चित् केवलं अङ्गीकृत्य धारयति।