आर्याष्टाङ्गमार्गः मध्यमप्रतिपदा

आर्याष्टाङ्गमार्गः प्रथमतः भगवता बुद्धेन धम्मचक्कप्पवत्तनसुत्ते उपदिष्टः, यत् संयुत्तनिकाये ५६.११ संकलितं पालित्रिपिटकस्य संबद्धसुत्तसंग्रहस्य अंशः अस्ति। स्वबोधानन्तरं प्रथमं एव उपदेशं सारनाथस्य मृगदावे स्वपूर्वसहायकेभ्यः पञ्चभ्यः भिक्षुभ्यः सः प्रदत्तवान्। तत्रैव चत्वारि आर्यसत्यानि उक्तवान्: दुःखं विद्यते, तस्य कारणं विद्यते, तस्य निरोधः शक्यः, निरोधं प्रति मार्गश्च विद्यते इति। अवशिष्टे उपदेशभागे भगवान् तस्य मार्गस्य नामकरणं कृतवान्। तं मध्यमप्रतिपदा इति अभिहितवान्—एकः मार्गः, यः कुमारभावे ज्ञातं विषयभोगातिरेकं तपस्विभावे अनुभूतं त्यक्तं च कठोरतपश्चरणातिरेकं च मध्ये सावधानतया स्थापितः।

परम्परा अष्टाङ्गमार्गस्य अङ्गानि अष्ट पृथक् असम्बद्ध सोपानरूपेण न, अपि तु त्रिभागेषु वर्गीकरोति। प्रज्ञा सम्यग्दृष्टिं सम्यक्संकल्पं च अन्तर्भवति। शीलं सम्यग्वाचं सम्यक्कर्मान्तं सम्यगाजीवं च अन्तर्भवति। समाधिः सम्यग्व्यायामं सम्यक्स्मृतिं सम्यक्समाधिं च अन्तर्भवति। मार्गोयं एकतः अष्टपर्यन्तं क्रमेण एव गमनीयः न, यतः प्रत्येकम् अङ्गम् अन्यानि दृढीकरोति। साधकस्य आचरणं तस्य ध्यानस्य स्पष्टतां निर्धारयति, ध्यानेन प्राप्ता स्पष्टता च पुनः तस्याः दृष्टेः अवबोधं गहनं करोति यतः मार्गः आरब्धः।

सम्यग्दृष्टिः चतुर्णाम् आर्यसत्यानां स्पष्टावबोधेन आरभ्यते, कर्मनियमेन त्रिभिः लक्षणैश्च सह: अनित्यता, दुःखता, स्थिरस्थायिनः आत्मनः अभावश्च। सम्यक्संकल्पः तम् अवबोधं स्थिरे अन्तःसंकल्पे परिणमयति—लोभद्वेषयोः सचेतनं निवर्तनं, त्यागं मैत्रीं अहिंसां च प्रति आनतिं च। उभे एते अङ्गे मिलित्वा प्रज्ञां न अमूर्तसिद्धान्तरूपेण अपि तु दर्शनप्रकारेण रचयतः, यः किमपि कर्म अनुष्ठितं भवति इति पूर्वमेव व्यक्तिस्य कर्तुमिच्छा कथं रूपं धारयति इति निर्धारयति।

सम्यग्वाक् साधकं असत्यभाषणात्, विभेदकवचनात्, कठोरवाक्यात्, निरर्थकजल्पनात् च निवृत्तिं याचते, तस्य स्थाने सत्यं मृदु श्रोतृहितकरं च वचनं वक्तुम्। सम्यक्कर्मान्तः वाचः स्थाने कर्मणि तमेव संयमं याचते: प्राणिवधात्, अदत्तादानात्, कामाचारदुष्टत्वात् च विरतिः। सम्यगाजीवः एतं धर्मं स्वजीविकापर्यन्तं विस्तारयति, शस्त्रव्यापारेण, प्राणिवधेन, मद्यविक्रयेण, विषव्यापारेण च जीविकानुपार्जनस्य निषेधं कुर्वन्। भगवान् मन्यते यत् व्यक्तिः कथम् आजीवं उपार्जयति तत् साधनायाः अन्यसर्वांशेषु तस्य आनीतं चरित्रं निर्धारयति।

सम्यग्व्यायामः चित्तस्य चतुर्विधं प्रयासं वर्णयति: अनुत्पन्नानां अकुशलधर्माणां निवारणम्, उत्पन्नानां अकुशलधर्माणां परिहारम्, अनुत्पन्नानां कुशलधर्माणां उत्पादनम्, उत्पन्नानां कुशलधर्माणां स्थिरीकरणं च। सम्यक्स्मृतिः, सतिपट्ठानपरम्परायां विस्तरेण वर्णिता, कायस्य वेदनायाः चित्तस्य धर्माणां च यथार्थम् क्षणे क्षणे उद्भवतां स्पष्टं निर्णयरहितं बोधं याचते। एषः बोधः तां स्वाभाविकीं व्याख्यां स्थानं गृह्णाति या सामान्यतः अनुभवोपरि आरोपिता भवति। सम्यक्समाधिः इमं स्थिरीकृतम् अवधानं ध्यानेषु संग्रहं करोति, क्रमशः गहनीभवन्तीः ध्यानावस्थाः, याः परम्परा चित्तं तादृशे प्रकाशमाने स्पष्टे च स्थैर्ये एकीकुर्वन्तीः इति वर्णयति यत् ताः विमोचकां प्रज्ञां समर्थयितुं शक्नुवन्ति।

यतः अष्टौ अङ्गानि परस्परं दृढीकुर्वन्ति, न केवलं क्रमेण संचिता भवन्ति, परम्परा प्रायः एनं मार्गं सोपानमालावत् न वर्णयति, यस्याः प्रत्येकं सोपानम् एकैकशः आरोहणीयम्। अपि तु चक्रवत्, यस्य सर्वाणि अरकाणि युगपद् भारं वहन्ति तदैव चक्रं सुष्ठु भ्रमति। यस्य ध्यातुः समाधिः गहना अभवत् किन्तु वाक् असावधाना तिष्ठति, सः अन्ततः अनुभवति यत् सा असावधानता तमेव स्थैर्यं विचलितं करोति यत् सः साधितवान्। तथैव, यः सावधानं शीलाचरणं धारयति किन्तु अनात्मता अनित्यता च स्वभावं कदापि साक्षात् परीक्षते, सः अनुभवति यत् तस्य सदाचारः तया स्पष्टतया रहितः अस्ति या तस्मै तस्य गहनतमं प्रयोजनं दत्ते।

बुद्धः इमं मार्गं तदैव प्राप्तवान् यदा सः एव उभौ अतिरेकौ, यौ मार्गोयं परिहरति, स्वयं परीक्षितवान्। सः वर्षाणि राजकुलस्य वैभवे उषितवान्, तत् त्यजनात् पूर्वम्। पश्चात् सः वर्षाणि तीव्रतपश्चरणे यापितवान्, यत् स्वकथनानुसारं तं मृत्युसमीपं नीतवान्, मुक्तिं समीपं न आनीतवान्। अष्टाङ्गमार्गः उभयतः विफलतातः एव उद्भूतः: न विषयभोगः, न कायदण्डनं च। अपि तु प्रज्ञाशीलसमाधीनां स्थिरं संतुलितं युगपत् अनुष्ठितं अनुशासनं, यत् बुद्धः स्वयमेव दुःखस्य सम्पूर्णनिरोधाय पर्याप्तम् मन्यते।