चत्वारि आर्यसत्यानि

चत्वारि आर्यसत्यानि बुद्धेन प्रथमं धर्मचक्रप्रवर्तनसूत्रे प्रख्यापितानि, यत् संयुक्तनिकाये 56.11 इति संख्यया संकलितम् अस्ति। एतत् स्वबोधिलाभानन्तरं दत्तः प्रथमः उपदेशः आसीत्, यः सारनाथस्य मृगदावे तान् पञ्च तपस्विनः प्रति उक्तः, ये पूर्वं तेन सह तपः अचरन्। परवर्तिनी टीकापरम्परा अस्योपदेशस्य संरचनां कुशलस्य वैद्यस्य पद्धत्या सह तुलयति। बुद्धः प्रथमं रोगस्य निदानं करोति, ततः तस्य हेतुम् अवगच्छति, ततः रोगिणम् आश्वासयति यत् उपचारः सम्भवति, अन्ते च चिकित्सां निर्दिशति। चत्वारि सत्यानि इमम् एव क्रमम् अनुसरन्ति: दुःखम्, तस्य समुदयः, तस्य निरोधः, तस्य निरोधाय मार्गश्च।

प्रथमं सत्यं दुःखम् इति नाम्ना अभिधत्ते, यत् संस्कृतस्य अस्तित्वस्य अन्तः प्रवहन्ती अतृप्तेः भङ्गुरतायाः च धारा अस्ति। परम्परा अस्मिन् एव एकस्मिन् सत्ये त्रीन् स्तरान् विभजति। दुःखदुःखम् जन्म-जरा-व्याधि-मरणानां स्पष्टं दुःखम् अस्ति, यत् पीडा अभिज्ञातुं कस्याः अपि व्याख्यायाः अपेक्षां न करोति। विपरिणामदुःखम् परिवर्तनजन्यं सूक्ष्मतरं दुःखम् अस्ति, यत् शोकरूपेण उद्भवति, यतः सुखदाः अवस्थाः न स्थिराः भवन्ति, अन्ततः च अपगच्छन्ति। संस्कार-दुःखम् गभीरतमः स्तरः अस्ति, यः कस्यामपि संस्कृतायाम् अवस्थायाम् आसक्तेः अन्तर्निहितम् अस्तित्वगतम् असुखं वर्तते, यद्यपि सा क्षणतः उदासीना सुखदा वा प्रतीयेत। दुःखस्य एवं सूक्ष्मं नामकरणं निराशावादः न भवति। तत् निदानस्य प्रथमं सोपानम् अस्ति, यतः तेन विना कोऽपि उपचारः अन्वेष्टुं न शक्यते।

द्वितीयं सत्यं दुःखस्य हेतुं तृष्णायां, अर्थात् अभिलाषायां पिपासायां वा, निर्दिशति। ग्रन्थाः तृष्णायाः त्रिविधाः प्रवृत्तीः वर्णयन्ति। कामतृष्णा इन्द्रियसुखस्य अभिलाषा अस्ति, सुखदानां रूपानां शब्दानां रसानां स्पर्शानां च प्रति आकर्षणम्। भवतृष्णा निरन्तरं भवितुम्, प्रतिष्ठां लब्धुम्, स्थिरस्य आत्मनः रूपेण च स्थातुम् इच्छा अस्ति। विभवतृष्णा विभवस्य अर्थात् विनाशस्य अभिलाषा अस्ति, अनुभवतः पलायितुं तं नष्टं कर्तुं वा इच्छा, न तु तं साक्षात् स्वीकर्तुम्। प्रत्येका तृष्णा अनित्येन सह, अर्थात् सर्वेषां संस्कृतानां अनित्यतया सह, संघर्षं करोति, तथा च यथा जले आलोडनं तरङ्गं जनयति तथैव तस्मात् संघर्षात् निराशा उद्भवति। बुद्धस्य निदानं दुःखस्य मूलकारणं न जगतः अनित्यतायाम् एव, अपि तु तां प्रति चित्तस्य तृष्णायाम् अधितिष्ठति।

यतः दुःखस्य ज्ञातः हेतुः अस्ति, अतः तृतीयं सत्यं केवलं आशावादिनः प्रतिज्ञा न, अपि तु तर्कसिद्धः निष्कर्षः इव अनुसरति। यदि तृष्णा दुःखस्य हेतुः अस्ति, तर्हि तृष्णायाः निवृत्त्या दुःखं निवर्तते। निरोधः इति एतां निवृत्तिं नामयति, निर्वाणम् इति च असंस्कृतां शान्तिं, या त्रिषु अग्निषु, रागे (लोभे अनुरागे वा), द्वेषे (विद्वेषे), मोहे (अविद्यायाम्) च, पूर्णतया शान्तेषु सत्सु अवशिष्यते। बुद्धः इदं दूरस्थां तत्त्वमीमांसात्मिकीं कल्पनां न, अपि तु प्रत्यक्षं सत्यापयितुं शक्यां स्थितिं प्रस्तौति, यतः स्मर्यते यत् सः तस्य प्रथमाः पञ्च श्रोतारः च स्वसाधनया तां साक्षात्कृतवन्तः, केवलं सिद्धान्तस्य स्वीकारेण न।

चतुर्थं सत्यम् अस्य निरोधस्य दिशि व्यावहारिकं साधनं निर्दिशति: आर्याष्टाङ्गिको मार्गः। मार्गः प्रज्ञां, यत्र सम्यग्दृष्टिः सम्यक्सङ्कल्पश्च अन्तर्भवतः, शीलं, यत्र सम्यग्वाक् सम्यक्कर्मान्तः सम्यगाजीवश्च अन्तर्भवन्ति, तथा च चित्तसंयमं, यत्र सम्यग्व्यायामः सम्यक्स्मृतिः सम्यक्समाधिश्च अन्तर्भवन्ति, समन्वयति। बुद्धः अयं मार्गं मध्यमा प्रतिपत् इति अभिधत्ते। सः जानाति यत् एषः मार्गः तस्य पूर्वजीवने राजकुमारत्वकाले इन्द्रियसुखासक्तेः, तथा च बोधिलाभात् पूर्वं तपस्विरूपेण यां अत्यन्तं देहपीडनम् अङ्गीकृत्य परित्यक्तवान्, तयोः मध्ये स्थितः अस्ति। उभयोः अन्तयोः परीक्षणं कृत्वा अपर्याप्ततां च ज्ञात्वा, सः अष्टाङ्गिकं मार्गं सन्तुलितं संयमम् इति उपदिष्टवान्, यः साधकं तृतीये सत्ये वर्णितं निरोधं यावत् नेतुं समर्थः अस्ति।

बौद्धपरम्परा दृढं प्रतिपादयति यत् चत्वारि आर्यसत्यानि कदापि केवलं प्रामाण्येन स्वीकार्याणि श्रद्धावस्तूनि इति अभिप्रेतानि न आसन्। तानि अनुभवस्वरूपस्य प्रत्यक्षनिरीक्षणानि इति उपस्थाप्यन्ते, येषां सत्यापनं साधकस्य ध्याने स्वात्मनिरीक्षणेन सम्भवति। परवर्ती परम्परा प्रत्येकस्मिन् सत्ये त्रीन् आकारान् अपि निर्दिशति: सत्यं ज्ञातव्यम्, तत्र यत् कर्तव्यम् अस्ति तद् अवगन्तव्यम्, तच्च कृतम् इति सम्यक् निश्चेतव्यम्। दुःखं परिपूर्णतया ज्ञातव्यम्, तस्य हेतुः त्याज्यः, तस्य निरोधः साक्षात्कर्तव्यः, मार्गश्च वस्तुतः अभ्यसनीयः। येन प्रत्येकं सत्यं बौद्धिकतया परीक्षितात् वचनात् अनुभवेन सम्पन्नं कार्यं प्रति गच्छति।

समग्रतया चत्वारि आर्यसत्यानि चिकित्साशास्त्रस्य तर्कसरणिम् अनुकुर्वन्ति, येन शिक्षा तत्र न समाप्यते यत्र दुःखस्य बहवः निदानाः, अर्थात् निष्क्रियतायां, पर्यवस्यन्ति। रोगस्य तस्य हेतोश्च पहचानं वैद्यस्य कार्यस्य केवलम् अर्धम् अस्ति, यावत् न परिणाम-निर्णयः (रोगस्य पूर्वानुमानम्) चिकित्सा च युज्यते। बुद्धस्य प्रथमोपदेशः उभयं प्रयच्छति: तृतीये सत्ये आश्वासनं यत् अवस्था उपचार्या अस्ति, तथा चतुर्थे सत्ये स्पष्टः व्यवहारः यः तेन उपचारेण अनुसृतः भवति। अतः परम्परा उपदेशं मानवावस्थायाः विलापरूपेण न, अपि तु धर्मचक्रस्य प्रवर्तनरूपेण स्मरति; यत् चक्रं यः तस्य मार्गम् आश्रयति तस्य कृते दुःखान्तं प्रति प्रवर्तमानं भवति।

बौद्धदर्शनस्य परवर्ती सर्वे विस्तराः, अनित्यता, अनात्मता, प्रतीत्यसमुत्पादः वा, सारनाथे प्रथमं स्थापितात् आधारात् विकसिताः इति अवगम्यते। चत्वारि आर्यसत्यानि परम्परायाम् अनेकेषु उपदेशेषु एकं न, अपि तु तत् परिकरः यस्मिन् अन्ये सर्वे उपदेशाः स्वस्थानं स्वप्रयोजनं च लभन्ते। अतः दुःखं, तृष्णां, निरोधं, मार्गं च अध्येतुम् न केवलम् ऐतिहासिकम् उपदेशं ज्ञातुम् अस्ति, अपि तु तत् चतुर्विधं कार्यम् आरब्धुम् अस्ति, यत् मृगदावे पञ्चभिः तपस्विभिः आरब्धम्: दुःखं ज्ञातुम्, तस्य हेतुं त्यक्तुम्, तस्य निरोधं साक्षात्कर्तुम्, तं मार्गं च आचरितुं यः तत्र नयति।