अनात्मा
बौद्धधर्मस्य अनात्मोपदेशः
अनात्मलक्षणसूत्रे, बुद्धस्य द्वितीये धर्मोपदेशे, सः दर्शयति यत् पञ्चस्कन्धाः स्थिरः आत्मा न सन्ति, येन पञ्च पञ्चवर्गीयाः अर्हत्त्वे मुक्ताः अभवन्।
द्वितीयः धर्मोपदेशः
बौद्धशिक्षाणां पवित्रे वितानेऽनात्मा, यः प्रायशः अनात्मा अथवा अनात्मवाद इति अनूद्यते, अनित्यता तथा दुःखेन सह अस्तित्वस्य त्रिलक्षणेषु एकः इति स्थितः अस्ति। एषा शिक्षा अनात्मलक्षणसूत्रे, संयुक्तनिकाये २२.५९, अभिलिखिता अस्ति; तत् बुद्धस्य द्वितीयः धर्मोपदेशः अस्ति, यः सारनाथस्य मृगदावे तान् एव पञ्च तपस्विनः प्रति प्रदत्तः, ये कतिपयदिनानि पूर्वं तस्य प्रथमम् उपदेशं धर्मचक्रप्रवर्तनसूत्रं श्रुतवन्तः आसन्। महावग्गानुसारम्, एषः सः उपदेशः आसीत् यस्य श्रवणेन पञ्चेऽपि अर्हन्तः, पूर्णतया मुक्ताः प्राणिनः, अभवन्; बुद्धस्य कस्यचित् श्रोतुः प्रथमवारं सा अवस्था प्राप्ता।
पञ्चस्कन्धाः, स्थिरः आत्मा नास्ति
यद्यपि बहवः आध्यात्मिकाः परम्पराः मानवान्तः शाश्वतं सारम् अथवा आत्मानं निर्दिशन्ति, बुद्धः भिन्नं, तथा स्वश्रोतृभ्यः विस्मयकरं तर्कं प्रास्तौत्। सः पञ्चस्कन्धान्—रूपं, वेदनाम्, संज्ञाम्, संस्कारान्, विज्ञानं च—क्रमशः गृहीत्वा, पञ्च तपस्विनः साक्षात् पृष्टवान् यत् प्रत्येकं नित्यं वा अनित्यं वा इति। प्रत्येकवारं ते उत्तरितवन्तः यत् तत् अनित्यम् अस्ति। ततः सः पृष्टवान् यत् यत् अनित्यं दुःखावहं च, तत् किम् आत्मा, मम, अथवा अहम् इति यथार्थतः उच्यते वा। पुनः ते उत्तरितवन्तः न इति। एषा प्रश्नोत्तरपद्धतिः, न तु सरलं प्रतिपादनम्, महत्त्वपूर्णा आसीत्: बुद्धः इच्छति स्म यत् पञ्च तपस्विनः अनुभवस्य स्वकीयेन परीक्षणेन निष्कर्षं प्राप्नुयुः, न तु केवलं तस्य प्रामाण्येन नूतनं सिद्धान्तं स्वीकुर्युः।
तस्य युक्तिः सूक्ष्मा आसीत्: यदि पञ्चस्कन्धेषु कश्चित् अपि वस्तुतः स्थिरः आत्मा स्यात्, तर्हि पुरुषः तं पूर्णतया आज्ञापयितुं शक्नुयात्, तथा सः स्वेच्छाविरुद्धं कदापि न परिवर्तेत; तथापि शरीरं रुग्णं भवति, मनः च चलति, यद्यपि कोऽपि यत् इच्छति। यतः पञ्चस्कन्धेषु कोऽपि एवं आज्ञापयितुं न शक्यते, अतः तेषु कोऽपि आत्मत्वं न प्राप्नोति। रूपं जरां रोगं च न भवेदिति आज्ञापयितुं न शक्यते; वेदनां सुखिनी एव तिष्ठेदिति न आज्ञाप्यते; संज्ञा, संस्काराः, विज्ञानं च सर्वे तेषां हेतुनां अनुसारं परिवर्तन्ते, ये कोऽपि पूर्णतया न नियन्त्रयति; ये हेतवः पुरुषेण न चयिताः, यान् स्वेच्छया अपि निवारयितुं न शक्नोति, तान् अनुसृत्य ते उत्पद्यन्ते लीयन्ते च। बुद्धः तर्कितवान् यत्, यदि एकोऽपि स्कन्धः वस्तुतः आत्मा स्यात्, सः एव अस्य असहायतायाः मुक्तः तिष्ठेत्; किन्तु कोऽपि मुक्तः नास्ति। अतः सः प्रथमात् परं न विरमन्, सर्वान् पञ्च क्रमशः परिशीलितवान्।
न शून्यवादः, किन्तु मुक्तिः
अनात्मानं ज्ञातुं न तु शून्यवादे अथवा निराशायां निमज्जनं भवति, अपितु पृथक्, अपरिवर्तनीयस्य आत्मनः गुरुतरात् भ्रमात् जागरणं भवति। यदा पुरुषः एतेषु पञ्चसु परिवर्तमानेषु स्कन्धेषु निर्मितां कठिनां पहचानं धारयितुं विरमति, तदा मनसः अशान्तः आग्रहः शान्तिं गच्छति, तथा अन्येषु प्राणिषु करुणा, ये तेन एव भ्रमेण बद्धाः सन्ति, सुगमतया विकसति। अनात्मा अपि स्मारयति यत् सर्वे धर्माः मूलतः परस्परसम्बद्धाः प्रतीत्यसमुत्पन्नाः च सन्ति; विश्वे आत्मत्वस्य पृथक् द्वीपाः न सन्ति, केवलं हेतुफलानाम् अनन्तः सशर्तः प्रवाहः अस्ति। इयम् एव प्रतीत्यसमुत्पादस्य सूत्रम्, यत् बुद्धस्य अवशिष्टायां शिक्षायां प्रवहति। किमपि स्वयम् अहेतुकं अनाश्रितं च न उत्पद्यते, स्थिरः आत्मा च ठीक तथैव अहेतुकः अनाश्रितः च भवेत्, यथा पञ्च तपस्विनः अस्य उपदेशात् पूर्वं मन्यन्ते स्म, तदा एव सत्यः इति गण्येत।
यथा नदी स्थिरं किमपि वस्तु न, अपितु जलस्य अविच्छिन्नः प्रवाहः अस्ति, यं निर्दिश्य कोऽपि नदीं स्वयम् इति वक्तुं न शक्नोति, तथैव मानवजीवनम् परिवर्तमानस्य कायस्य चित्तस्य च गतिशीलः सन्ततिः अस्ति; एकस्मात् क्षणात् अन्यस्मिन् कदापि समानं न, तथापि पूर्वागतात् सर्वथा विच्छिन्नं च न।
अन्तर्दृष्टितः अर्हत्त्वं प्रति
यैः पञ्चभिः तपस्विभिः एषा शिक्षा प्रथमवारं श्रुता, तेषां कृते एषा अनुभूतिः अमूर्ता न आसीत्। अनात्मलक्षणसूत्रं अभिलिखति यत्, यदा बुद्धः पञ्चस्कन्धाः आत्मा किमर्थं न भवितुम् अर्हन्ति इति व्याख्यानं समापयति स्म, तदा तेषां चित्तानि तत्क्षणमेव आग्रहात् मुक्तानि अभवन्, ते च एकत्र अर्हत्त्वं प्राप्तवन्तः, बुद्धेन स्वात् परं निर्मितः प्रबुद्धानां शिष्याणां प्रथमः समुदायः अभवन्। तेषां मुक्तिः पश्चात् आगतानां सर्वेषां कृते आदर्शः अभवत्: एतं सत्यं गम्भीरतया साक्षात्कृत्य, साधकः अहङ्कारप्रेरितं मम तथा अहम् इत्याग्रहं अतिक्रामति, यः बौद्धशिक्षानुसारम् अस्तित्वगतदुःखस्य मूलमेव विलीयते। उत्तरकालीना बौद्धटीका एतम् उपदेशं प्रथमात् अविभाज्यं मन्यते। धर्मचक्रप्रवर्तनसूत्रं सामान्यशब्दैः चत्वारि आर्यसत्यानि दुःखस्य वास्तविकतां च प्रस्तुतवत्। अनात्मलक्षणसूत्रं तदा तत् सूक्ष्मं विश्लेषणं प्रदत्तवत्, यत् दुःखितः इव प्रतीयमानः आत्मा व्यक्तेः घटकेषु कुत्रापि किमर्थं न लभ्यते।
निर्वाणं प्रति
अनेन साक्षात्कारेण मार्गदर्शितः निष्ठावान् साधकः निर्वाणस्य परमां शान्तिं प्रति गच्छति, यत्र पृथक् आत्मनः भ्रमः अन्ततः विलीयते; न शून्यतायां, अपितु तस्यां स्पष्टतायां यां पञ्च तपस्विनः स्वयम् मृगदावस्य तस्य एकस्य उपदेशस्य समाप्तेः पूर्वं एव प्राप्तवन्त इति कथ्यते। अनात्मा केवलं स्वीकार्यः सिद्धान्तः इति न शिक्ष्यते, अपितु स्वयं परीक्षणीया अन्तर्दृष्टिः इति; स्कन्धे स्कन्धे, यथा बुद्धः प्रथमवारं सारनाथे स्वश्रोतॄन् तेन मार्गेण नीतवान्।
उत्तरकालीनानां शताब्दीनां ध्यानाचार्याः अस्मिन् एव परीक्षणे समग्राः साधनाप्रणालीः निर्मितवन्तः। अनात्मविषये अमूर्तं तर्कयितुं न, अपितु छात्राः वेदनां, संज्ञां, विचारं च साक्षात् उत्पद्यमानं लीयमानं च पश्यितुं प्रेर्यन्ते। एवं, यः बोधः एकस्मिन् एव उपवेशने पञ्च तपस्विनः मुक्तवान्, सः अन्येषां कृते क्रमशः आगन्तुं शक्नोति, तान् एव पञ्च स्कन्धान् निरन्तरं अवधारयन्, येषां नाम बुद्धः प्रथमवारं मृगदावे निर्दिष्टवान्।
ज्ञातव्य-विशेषः
शास्त्रीयः आधारः
अनात्मा संयुक्तनिकाये २२.५९ इत्यस्मिन् अनात्मलक्षणसूत्रे उपदिश्यते; तत् बुद्धस्य द्वितीयं धर्मोपदेशम् अस्ति, यत् सारनाथस्य मृगदावे तैः एव पञ्चभिः तपस्विभिः श्रुतम् यैः प्रथमः उपदेशः श्रुतः आसीत्।
प्रथमे अर्हन्तः
महावग्गानुसारं यैः पञ्चभिः तपस्विभिः अनात्मलक्षणसूत्रं श्रुतम्, ते सर्वे तस्य समाप्तौ अर्हन्तः, पूर्णतया मुक्ताः प्राणिनः, अभवन्; बुद्धस्य कस्यचित् श्रोतुः तत् अवस्था प्रथमवारं प्राप्ता।
पञ्चस्कन्धाः
रूपम्, वेदना, संज्ञा, संस्काराः, विज्ञानम् इति स्कन्धाः एकैकशः परीक्ष्यन्ते, अनित्याः इति च ज्ञायन्ते; अतः स्थिरस्य आत्मनः संज्ञां प्राप्तुं अयोग्याः।
नियन्त्रणस्य तर्कः
बुद्धस्य युक्तिः आसीत् यत् सत्यः आत्मा पूर्णतया आज्ञापयितुं शक्यः स्यात् तथा स्वेच्छाविरुद्धं कदापि न परिवर्तेत; किन्तु पञ्चस्कन्धेषु कोऽपि एवं न वर्तते।
न शून्यवादः
अनात्मा परिवर्तमानः सशर्तः पुरुषः अस्तीति न निषेधति; केवलं सततं परिवर्तमानेषु पञ्चस्कन्धेषु स्थिरः, नित्यः, स्वतन्त्रः आत्मा अस्तीति निषेधति।
Buddha
बौद्धधर्मःतः अधिकम्
सम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता