अभिण्ह जातकम्

भगवान् बुद्धः इमं कथां एकनिपाताचरणस्य जातकं संख्या २७ इति ज्येतवने विहारे वसन् कथयामास। उस्समये भिक्षवः भगवतः समीपे आगत्य निवेदितवन्तः यत् द्वे मित्रौ अत्र निवसन्ति - एकः भिक्षुः संघे नियुक्तः, परः गृहस्थः नगरे निवासं कुर्वन्। तौ परस्परं अत्यन्तं संबद्धौ आस्ताम्, यद्वा सर्वदा भोजनं साकं खादितवन्तौ, सर्वदा एकत्र आपतितवन्तौ। एतत् श्रुत्वा भगवान् उक्तवान् यत् एतद् न प्रथमवारम्, पूर्वजन्मेष्वपि तौ अविभज्य मित्रे आस्ताम्, तस्मात् तदानीमन्तने कथां व्यचरत्।

वाराणस्यामहं महामहिम् नगरे बोधिसत्त्वः राजा ब्रह्मदत्तस्य परिषत्स्य प्रमुखतमः मन्त्री आसम्। तत्र राजमहिमनः राजहस्तिः वृहत्तरे शाले, यत्र शीतलवायुः प्रवहति तत्र निवसति स्म। अस्मिन्नेव शाले कदाचित् कश्चन भ्रान्तः कुक्कुरः प्रविष्टः, यो हस्तिस्य भोजनसमये तत्र पतितान् धान्यकणान् खादितुमिच्छत्। किन्तु हस्ती तं न कोपयामास, अपितु सदयं तं कुक्कुरं दृष्ट्वा स्वशुण्डं वितृत्य स्वस्य भोजनांश एतन्नविषं कुक्कुरायार्पयत्। एतयाऽऽचरणया द्वयोः प्राणिनोः मध्ये इयतीः दिनानां पश्चात् गहना मैत्री उद्भूता। कुक्कुरः केवलं हस्तिना सह एव भोजनं कुर्वन्, हस्ती कुक्कुरं शुण्डेन ऊर्ध्वं कृत्वा गगनचुम्बकान् क्रीडान् कुर्वन्ति स्म।

एकस्मिन् दिवसे कश्चन ग्रामीणः पुरुषः हस्तिशालां प्रविष्य तं कुक्कुरं दृष्ट्वा तस्य सौन्दर्यात् रोग्यात् च प्रभाविताः सन् हस्तिपालकायै धनमुदीरितवान्। तत्कालस्य लोभापहृतः हस्तिपालकः अस्वीकारात्मकं न कृत्वा धनं गृहीत्वा कुक्कुरं रज्ज्वा बद्ध्वा दूरदेशायार्पयत्। तस्मात् क्षणात्क्षणं हस्ती महत्तरे शोकग्रस्तः आसीत्। तत् न स्नानं कृत्वा, न भोजनं स्वीकृत्य, वरं कोणे निष्क्रियः तिष्ठन् अश्रुप्रवाहै प्रार्दितः। राजा आशङ्कितः सन्, कदाचिद् रोगः कदाचिद् विषः वा न भविष्यत्, इत्यचिन्तयत्, तस्मात् बोधिसत्त्वं प्रेषयत्।

बोधिसत्त्वः आगत्य हस्तिनः नाडीं पर्यवेक्षयत्, श्वासं नेत्रश्वेतं च अनुविधेयम्। सर्वेषु शरीरलक्षणेषु सुस्थता दृष्टा, तथापि हस्तिनः नेत्रलक्ष्यः यत्र कुक्कुरः शयने स्या तत्र निबद्धः। तदा बोधिसत्त्वः हस्तिपालकानं प्रश्नयत्: कश्चित् सहचरः अस्याः आसीत्? ते स्वीकारे आयुषः कुक्कुरः अनेन सार्ध्वं विहरति स्म, किन्तु त्रिदिनं पूर्वं कश्चन परपुरुषः तं क्रीत्वा दूरं ययार्च।

बोधिसत्त्वः राज्ञे प्रणिधाय अकथयत्: महान् राजन्, अयं हस्तिः रोगाभिग्रस्तः नास्ति, पश्येमां तस्य शरीरस्य सुस्थतां। भिषगजनैः इदं चिकित्सितम्, न कश्चित् रोगः वर्तते। वरं मनसो व्यथा अस्याः वर्तते। प्रियतमस्य सहचरस्य विप्रयोगात् हृदयं व्यथितम्, तस्मात् भोजनं न करोति, न पानं।

बोधिसत्त्वस्य सलाहे राजा मन्त्रिसभायां आदेशं निर्गमयत्: सर्वत्र राजराष्ट्रे यस्य गृहे अयं कुक्कुरः वर्तते, सः तं सद्यः मुञ्चतु। यदि न मुञ्चति तर्हि राजदण्डः प्रदीयते। एतत् श्रुत्वा भीत ग्रामीणः पुरुषः कुक्कुरस्य कण्ठस्य रज्जुं विमोचितवान्। तदानीं कुक्कुरः वेगेन धावन् वाराणसीं प्रति गतः। शालं प्रविश्य हस्तिनं दृष्ट्वा तत् हस्तिः आनन्दाविष्टः सन् कुक्कुरं शुण्डेन पातोल्कृत्य मस्तकोपरि स्थापयत्। आनन्दोच्छ्वासेन चिक्रीडत् अकरोत्, अश्रुभिः प्रार्दितः। तदा राजैः सर्वभोजनम् आनीय हस्तिनः समर्पितम्, यत् सः परं भोगेन भुक्तवान्।

शिष्याः श्रुत्वा भगवान् उक्तवान्: अयं गृहस्थः कुक्कुरः आसीत्, स वृद्धः भिक्षुः हस्तिः आसीत्, अहं स्वयमेव तत्कालिनो मन्त्री आसम्। तस्य वियोगदुःखं साङ्गोपाङ्गमनुभूतवान्, तस्मात् सहृदयेन निरन्तराभिनिवेशेन तृतीयं जन्म सङ्कटेभ्यः मुक्तवान्।

पालिभाषायां यच्छब्दः अभिणहसंसर्गः कथ्यते तद्वा नित्यप्रशस्त सहवासस्य फलम् आह। न एकेन महाकर्मणा, न एकेन वीरकार्यं, किन्तु प्रतिदिवसं सहभोजनें, सह-निद्रणे, सहक्रीडनेन क्रमशः मैत्री गर्भमणि संवर्धते। हस्तिः कुक्कुरस्य एकस्य महतः कार्यस्य कारणे न प्रेमविष्टः भवत्। किन्तु दिनप्रतिदिनं साकमेव खादितवन्तौ, एकैव छायायां शयितवन्तौ, संग एव क्रीडितवन्तौ। एवमेव द्वयोः परस्परस्य मनसि अचिरेण गहना स्नेहः प्रवेशमकरोत्।