चत्वारि आर्यसत्यानि

चत्वारि आर्यसत्यानि भगवता बुद्धेन वाराणस्याः समीपे सारनाथे बोधिलाभानन्तरं प्रथमोपदेशे प्रोक्तानि। एतदुपदेशः धर्मचक्रप्रवर्तनसूत्रे संयुक्तनिकाये (५६.११) अभिलिखितः अस्ति। एतानि सत्यानि न केवलं श्रद्धया ग्राह्याणि अमूर्तानि सिद्धान्तानि, अपि तु मनुष्यस्य अवस्थायाः व्यावहारिकं निदानं तथा ततो विमुक्तेः स्पष्टः मार्गः च सन्ति; तदेव बौद्धोपदेशस्य समग्रस्य संरचनायाः आधारः अस्ति।

प्रथमं सत्यं दुःखसत्यम् अस्ति। ‘दुःखम्’ इति पालिशब्दः प्रायः पीडा इति अनूद्यते, किन्तु तस्य अर्थः व्यापकतरः — अतृप्तिः, अशान्तिः, सर्वदा यथेष्टं न भवतीति सततं बोधः च। बुद्धः अवलोकितवान् — जन्म, जरा, व्याधिः, मरणम्, प्रियैः वियोगः, अप्रियैः सह संयोगः च सर्वे दुःखम् इति। वास्तविकमपि सुखम् अनित्यत्वात् दुःखेन संस्पृष्टम् एव। एतत् सत्यं निराशावादः नास्ति; अपि तु जीवनं यथार्थतया द्रष्टुं प्रेरणा अस्ति, जीवनं सर्वत्र व्याप्तेन एतेन असन्तोषेन लक्ष्यते इति स्वीकर्तुं प्रेरणा। बुद्धेन तत् वास्तविकस्य समाधानस्य अनिवार्यं प्रारम्भबिन्दुः इति मतम्।

द्वितीयं सत्यं कथयति यत् दुःखस्य उद्भवः तृष्णायाः कारणात् अस्ति। पालिभाषायां तृष्णा ‘तण्हा’ इति उच्यते; सा इन्द्रियसुखस्य, अस्तित्वस्य निरन्तरतायाः, अथवा अस्तित्वाभावस्यापि, तृप्तिरहिता पिपासा अस्ति। तृष्णा केवलं नूतनवस्तुप्राप्त्यै वा श्रेष्ठतरायै परिस्थित्यै वा इच्छा नास्ति; अपि तु चित्तस्य गभीरः अभ्यासः अस्ति यः वस्तुषु, जनेषु, अनुभवेषु च आसज्यते, यथा तानि शाश्वतसुखं दातुं शक्नुवन्ति। बुद्धः उपदिष्टवान् यत् एषा आसक्तिः अविद्यातः जायते — सर्वं अनित्यम् इति, स्थिरस्य आत्मनः असत्त्वं च इति अदर्शनात्। स्वभावतः क्षणिकस्य ग्रहणम् एव तत् दुःखं सृजति यत् अनुसरति।

तृतीयं सत्यं दुःखनिरोधः, अर्थात् दुःखं वस्तुतः निवर्तितुं शक्यते इति अवबोधः। यदा तृष्णा सम्यक् परित्यज्यते, यदा चित्तं सर्वथा ग्रहणं आसक्तिं च त्यजति, तदा निर्वाणं साक्षात्क्रियते। ‘निर्वाणम्’ इत्यस्य शाब्दिकः अर्थः निर्वापणम् — दीपज्वालायाः इव शान्तिः। निर्वाणं न स्थानं, न केवलं शून्यता, अपि तु पूर्णा स्वतन्त्रता, शान्तिः, विमुक्तिः च। एतत् सत्यं जीवनं सर्वपीडारहितं भविष्यति इति न प्रतिश्रुणोति; केवलं एतत् दृढयति यत् तृष्णोत्थं गम्भीरं अस्तित्वगतं दुःखं सम्यक् शमयितुं शक्यते।

चतुर्थं सत्यं दुःखनिरोधस्य मार्गः, अर्थात् आर्याष्टाङ्गिकः मार्गः — सम्यग्दृष्टिः, सम्यक्सङ्कल्पः, सम्यग्वाक्, सम्यक्कर्मान्तः, सम्यगाजीवः, सम्यग्व्यायामः, सम्यक्स्मृतिः, सम्यक्समाधिः च। एषः मार्गः नियमावलिः न, अपि तु नैतिकजीवनाय, चित्तप्रशिक्षणाय, प्रज्ञाविकासाय च व्यावहारिकः निर्देशः अस्ति; यः प्रायः शिक्षात्रयरूपेण संगृह्यते — शीलम्, समाधिः, प्रज्ञा च। एतेन मार्गेण अनुसरन् जनः क्रमशः तृष्णां न्यूनीकर्तुं शक्नोति, कालेन च स्वयं दुःखनिरोधं साक्षात्करोति।

चत्वारि आर्यसत्यानि दैनन्दिनभाषया कस्यापि समस्यायाः समाधानाय सरला रूपरेखा इति अवगन्तुं शक्यन्ते। प्रथमं समस्या अस्ति इति सत्यं स्वीकार्यम् — तत् दुःखसत्यम्। द्वितीयं वास्तविकं कारणम् अन्वेष्टव्यम्, न तु सुविधाजनकं बलिपशुम् — तत् समुदयसत्यम्। तृतीयं वास्तविकं समाधानं सम्भवम् इति दृढं ज्ञातव्यम् — तत् निरोधसत्यम्। चतुर्थं तस्य समाधानस्य साक्षात्कारार्थम् आवश्यकानि व्यावहारिकानि पदानि ग्रहीतव्यानि — तत् मार्गसत्यम्। सारनाथे बुद्धस्य उपदेशः कदापि श्रद्धया सिद्धान्तस्वीकारस्य आह्वानः नासीत्; अपि तु स्पष्टतया द्रष्टुं, तदनुरूपया प्रज्ञया कर्तुं च आह्वानः आसीत्।

पालिशब्दः ‘अरिय’, यः प्रायः ‘श्रेष्ठ’ इति अनूद्यते, एतानि सत्यानि तां अवगतिं सूचयति याः मनुष्यं साधारणात् अपरीक्षितात् स्वदुःखसम्बन्धात् उन्नयति। यः जनः एतस्य उपदेशस्य सम्पर्कं न प्राप्नोति, सः अपि दुःखं, तृष्णां, क्षणिकशान्तिं च यथा सर्वे अनुभवति; किन्तु तेषां प्रतिरूपं चिनोतुं चौखटम्, तेन सह प्रत्यक्षतया व्यवहर्तुं मार्गः च न विद्यते। चत्वारि सत्यानि नूतनं दुःखं न योजयन्ति, अपि तु पूर्वमेव विद्यमानं दुःखं दृश्यं कार्यकारि च कुर्वन्ति। सारनाथे प्रथमवारं एतत् दुःखं स्पष्टतया सम्पर्कुं शक्यते इति प्रदर्शितम्, न तु भ्रमेण सह्यमानं।

परम्परा वदति यत्, यदा बुद्धः एतं प्रथमोपदेशं समापितवान्, तदा पृथिवी स्वयं कम्पितवती, देवलोकाः च घोषितवन्तः यत् धर्मचक्रं प्रवर्तितम् अस्ति, तत् अधुना जगति कयापि शक्त्या रोद्धुं न शक्यम्। चक्रस्य प्रतिमा सोद्देश्या अस्ति। प्रवर्तितं चक्रं स्वस्य वेगेन परिभ्रमति, प्रत्येकेन जनेन चालितम् यः स्वजीवने चत्वारि आर्यसत्यानि गृह्णाति, न तु बुद्धस्य निरन्तरोपस्थितिः तस्य चालनाय आवश्यका। सारनाथे उपस्थिताः पञ्च परिव्राजकाः, यान् कौण्डिन्यः नायकः कृतवान्, तस्मिन्नेव दिने बुद्धस्य प्रथमशिष्याः अभवन्। कौण्डिन्यः स्वयं प्रथमः जनः इति अभिलिखितः यः उपदेशं पूर्णतया अवगतवान्, यः उद्घोषितवान् यत्, यत् किमपि उत्पद्यते तत् सर्वं निरोधधर्मकम् इति; सूत्रम् एतत् क्षणं धर्मस्य वस्तुतः जगति प्रवेशस्य क्षणरूपेण गणयति।

यद्यपि चत्वारि सत्यानि भिन्नरूपेण प्रस्तुतानि, तानि क्रमशः स्मर्तव्यानि पृथक् तथ्यानि इव न सन्ति; अपि तु एका गतिः इव सन्ति, यां चित्तं पुनः पुनः कर्तुं शिक्षितुं शक्नोति — अतृप्तेः उदयस्य अवलोकनम्, तस्याः अधस्तनायाः तृष्णायाः सत्यनिष्ठया अनुसरणम्, मोक्षस्य वास्तविकतायां विश्वासः, तस्मिन् क्षणे मार्गेण निर्दिष्टस्य ठोसपदस्य ग्रहणं च। साधकः आरम्भात् पूर्वं चतुर्णां सत्यानां पारङ्गमः भवितव्य इति न। आंशिकम् पुनरावर्तितं साधनम् अपि अशिक्षितं चित्तं प्रति तृष्णायाः पकडं क्रमशः शिथिलं करोति इति मन्यते। अत एव बुद्धः एतम् उपदेशं विवादार्हं दर्शनं न, अपि तु गमनीयं मार्गम् इति अदात् — एकम् अवबोधम्, एकं चयनम्, एकं विसर्जनं च क्रमेण।