अङ्गुलिमाल

अङ्गुलिमालस्य जीवनस्य सर्वाधिकपूर्णविवरणः अङ्गुलिमालसुत्ते (मज्झिमनिकाये ८६) उपलभ्यते। अहिंसक इति नामा जातः, "यो न हिंसयति" इत्यर्थे, सः चतुरः प्रतिभाशाली छात्र आसीत्, यः प्रसिद्धं गुरुं समीपे अध्ययनार्थं प्रस्थितः। तस्य सहपाठिनः तस्य योग्यतायां ईर्ष्यान्विता भूत्वा, गुरुं तस्मिन् विपर्यस्तम् अकुर्वन्, तथा गुरुः तं कार्यं निर्धारितवान् यः असंभवः, विनाशकारी इति गुरुः मन्यते स्म: सहस्रं जनान् हन्तु, तथा प्रत्येकस्मात् एकां अङ्गुलिं प्रमाणस्वरूपेन आनयु, तदा एव सः सत्यछात्रः इति स्वीकृतः भविष्यति। अहिंसकः आज्ञां पालितवान्।

सः नगरं त्यक्त्वा, राजमार्गे यात्रीन् लुण्ठितवान् हन्तवान् च, प्रत्येकस्य शिकारस्य एकां अङ्गुलिं कृत्वा सूत्रे निबद्धवान्, यः तस्य कण्ठे धारितः। जनाः शीघ्रमेव तं अङ्गुलिमालः इति आह्वयन्, "अङ्गुलीनां माला"। संपूर्णग्रामाः रिक्ताः अभवन्, यस्मात् तस्य भयङ्करमार्गस्य जोखिमं वर्जयन्, तथा राज्ञा सैन्यं तस्य ग्रहणार्थं प्रेषितम्, अङ्गुलिमालः सर्वान् परिहार्य परिजेत्य अभवत्। बुद्धः यदा तां प्रदेशं प्रविष्टः, तदा अङ्गुलिमालः नवशतनवनवतिं जनान् हन्तवान्। तस्य प्रतिज्ञापूर्तये केवलमेका अङ्गुलिः शेषा आसीत्।

बुद्धस्य स्वयं शिष्याः तं तान् वनेभ्यो निवर्तयितुं प्रार्थयन्त, यत्र अङ्गुलिमालः विचरति स्म, किन्तु सः फलतः सामान्यचलतया, अजल्दायमानगतिना मार्गे गतवान्। अङ्गुलिमालः दूरतः तं दृष्टवान्, तथा केवलं विचारितः यत् एकः अकेली भिक्षुः अन्ते तस्य प्रतिज्ञां पूरयिष्यति। खड्गं गृहीत्वा, दौड़ितवान्, किन्तु यतः तत्र तेजास्विना दावितव्यम्, तत्र तयोः मध्ये दूरः कदापि न न्यून्यते, यद्यपि बुद्धः आत्मनः शान्तनिष्पन्दगतिं कदापि न विभजितवान्। श्रान्तः, मूढः च, अङ्गुलिमालः तं रोधयितुं चिक्रीडे। बुद्धः उत्तरमदात् यत् सः पूर्वमेव निरुद्धः, तथा अङ्गुलिमालः निरुद्धः न, यतः सः सर्वसजीवान् न हिंसितवान्, किन्तु अङ्गुलिमालः प्रत्येकपदे अन्यान् हिंसितवान्। ये वचनाः अङ्गुलिमालस्य पूर्वदत्तेभ्यः प्रहारेभ्यः गहनतरं प्रभावमरोचयन्। तत्रैव खड्गं निक्षिप्य, बुद्धस्य अनुयायित्वं याचितवान्। बुद्धः बिना हिचकिचायां, तत्क्षणं तं भिक्षुत्वे दीक्षितवान्।

यदा पश्चात् राज्ञः सैन्यं तं ग्रहणार्थं विहारे आगतम्, तदा बुद्धः स्पष्टतया कथितवान् यत् अङ्गुलिमालः अधुना भिक्षुः, तेन याञ्छितस्य जनस्य तुलनायां सर्वथा परिवर्तितः। राजा, आश्चर्यान्विता, दण्डदानविना नवभिक्षोः समर्थनं प्रस्तावितवान्। सामान्यसमुदायः तु शीघ्रं न विश्वास्यत्: अङ्गुलिमालेन हतानां जनानां कुटुम्बेः स्मृतिः शेषा आसीत्, तथा यदा सः भिक्षां याचितवान्, तदा जनाः कदाचित् पाषाणान् निक्षिप्य प्रहरितवन्। रक्तरञ्जितः बुद्धं प्राप्य, बुद्धः तं केवलं धैर्येण सहितुं आदिशत्, यतः ईदृशः पीडा तस्य पूर्वकृतहिंसाया अन्तिमफलं, यां पुनः किमपि साधनेन न शोधितुं शक्नोति।

एकस्मिन् विशेषप्रसिद्धप्रसंगे, अङ्गुलिमालः कठिनप्रसवपीडायां तड़पन्तीं स्त्रीं प्राप्य। करुणया द्रवीभूतः, किन्तु आत्मनः अतीताङ्गराज्यस्य चेतनः, बुद्धं प्रत्यागतवान्, अनिश्चितः यत् सः तस्यै किमदातुं शक्नोति। बुद्धः तं सत्यसंकल्पस्य मन्त्रं सिखितवान्, यः तस्या: समीपे पठितव्यः: "भगिनि, यदा मया आर्यजन्मे जातः, तदा सजीवस्य हननं जानपूर्वकं न स्मरामि। अस्मिन् सत्येन, त्वस्य कल्याणः भवतु, तव गर्भस्य कल्याणः भवतु।" मन्त्रः "आर्यजन्म" इत्युक्तं अहिंसकस्य जन्म न आसीत्, किन्तु तस्य दीक्षा, यः क्षणः तस्य हननजीवनस्य सत्यान्ते आसीत्। परंपरा कथयति यत् स्त्री तत्क्षणमेव सुरक्षितप्रसवं कृता, तथा मन्त्रः, यः अधुना अङ्गुलिमालपरित्तः नाम्नीयते, आज्ञं थेरवादसमुदायेषु गर्भवतीमातृणां आशीर्वादः इत्येव पठ्यते।

अङ्गुलिमालः आत्मनः शेषजीवनं विनयविनीतभिक्षुत्वे व्यतिपद्य, गहनध्यानं कृत्वा, बुद्धशिक्षां स्वयमेव साक्षात्कृतवान्। सः कदापि न इङ्कृतवान् यत् सः कृतवान्, तथा भिक्षुत्वेSपि अपरिहार्यफलं सहितः, विरोधं वर्जितः। किन्तु सः द्वेषहिंसा, यौ कदा तं परिभाषितवन्, तौ सर्वथा त्यक्तवान्। तस्य कथा बौद्धपरंपरायां परिवर्तनस्य वास्तविकतायां केन्द्रीयशिक्षाणामेकः इति स्थितः: कोपि इतिहासः, यत् कदर्थनीया अपि, परिवर्तनस्य सम्भवनां निषेधं न करोति, तथा सा नाम्नी, या कदा अङ्गुलीनामालाः इत्यर्थं धारितवती, शताब्दानां कथनविधानेषु विपरीतार्थं प्राप्तवती — इदं साक्ष्यं यत् यः कोऽपि यः कदमपि कृतवान्, तस्य मोक्षः सत्यान्वेषको जनः पाप्नोति। नवशतनवनवतिजीवनाः पूर्वमेव हृताः आसन्, मार्गे एकमात्रवार्तालापः यावत् सर्वं परिवर्तयतः।

बौद्धाचार्याः अङ्गुलिमालकथां तस्मात् एव पुनरावृत्तं कुर्वन्ति, यतः इयं घटितस्य उभयपक्षयोः कोमलता न कुरुते। इयं न प्रदर्शयति यत् तस्य हननाः तुच्छाः अथवा सुलभेन क्षम्यते, यतः पश्चात्क्षिप्ताः पाषाणाः, तथा बुद्धस्य स्वयं धैर्यपूर्वकसहनाय आदेशः, तस्य परिवर्तनारम्भ इदमपि तस्य अतीतस्य मूल्यं दृष्टि प्रदर्शयन्ति। न तु तत्र अतीतः जीवनदण्डः इति ज्ञायते, यः परिवर्तनस्य सम्भवनां निषेधयति: यः जनः नवशतनवनवतिं हतवान्, सः आत्मनैव जीवने, ऐसः जनः भवितव्यः, यस्य वचनाः स्त्रीः कठिनप्रसवं सुगमं कर्तुं शक्नुवन्ति। द्वयपक्षौ एकत्र संचितौ, न तु अलग्नौ, ईदृशमेव कथायाः वास्तविकं शिक्षा, शुद्धमोक्षकथा अथवा अपराध्यहीनकथा यान्तरेण अधिकमेव मांग करोति। तस्मात्, बौद्धसमुदायः अङ्गुलिमालकथां पुनः अभिमुखीकरोति, यदा अस्य प्रश्नः गंभीरतया उद्भवति यत् कः कदा सत्यतः परिवर्तनं प्राप्नोति, न तु अमूर्तबहसेन।