बोधगयायां बुद्धस्य सम्बोधिः

बहून् वर्षान् उग्रतपसा सत्यान्वेषणं कृत्वा, तं मार्गं निष्फलम् इति परित्यज्य, सिद्धार्थः गौतमः बोधगयायां महता उदुम्बरवृक्षस्य अधः उपविष्टवान्, यः इदानीं बोधिवृक्षः इति प्रसिद्धः। अश्वघोषस्य बुद्धचरितस्य त्रयोदशे सर्गे तेन ध्यानारम्भात् पूर्वं कृतः सङ्कल्पः लिखितः अस्ति: दुःखस्य, जन्मनः, जरायाः, व्याधेः, मरणस्य च अन्तं कर्तुं मार्गं न प्राप्नोति तावत् सः तस्मात् स्थानात् न उत्थास्यति। एकाकी सः गाढं ध्यानम् आरूढवान्, वास्तविकतायाः परमं स्वरूपं प्रकटयितुं दृढसङ्कल्पः।

यदा सः उपविष्टः आसीत्, तदा मारः नाम असुरः, यः कामस्य, भयस्य, प्राणिनां दुःखे बन्धनकारी सर्वस्य च प्रतीकः, तस्य आह्वानार्थम् आगतः। त्रयोदशे सर्गे एतस्य सङ्घर्षस्य वर्णने बुद्धचरितं वदति यत् मारः प्रथमं स्वकीयाः त्रयः पुत्र्यः इन्द्रियसुखेन सिद्धार्थं प्रलोभयितुं प्रेषितवान्। सिद्धार्थः अचलः अभवत्। ततः मारः भयानकरूपाणां, झञ्झावातानां, अन्धकारस्य च विशालां सेनां प्रेषयित्वा तं भीषयितुं यत्नम् अकरोत्, किन्तु सिद्धार्थः न चलितः। सः दक्षिणेन हस्तेन भूमिं स्पृष्ट्वा, पृथिवीमेव स्वपूर्वेषु अनन्तेषु दानेषु करुणासु च साक्षिणीं कृतवान्। पृथिवी प्रत्युत्तररूपेण कम्पिता, मारस्य सेनाः च पराजिताः अभवन्। एशियाखण्डस्य बौद्धकला बुद्धजीवनस्य अन्यस्मात् कस्माच्चिदपि क्षणात् अधिकवारं एतस्यैव एकस्य हस्तमुद्रायाः पुनः पुनः आश्रयं गृह्णाति। शिल्पिनः चित्रकराः च उपविष्टं बुद्धं दक्षिणहस्तं भूमेः प्रति अधोमुखं कृत्वा चित्रयन्ति, यतः एषा मुद्रा सम्पूर्णं सङ्घर्षं सङ्क्षिप्य दर्शयति: प्रलोभनस्य प्रतिरोधः, भयस्य सहनम्, पृथिव्याः साक्षित्वेन आह्वानम्, एतानि सर्वाणि एकस्मिन् चित्रे, यत् द्रष्टा क्षणेन अवगच्छति।

मारे अपगते सिद्धार्थस्य चित्तं शान्तं स्वच्छं च अभवत्, बुद्धचरितस्य चतुर्दशः सर्गः रात्रेः त्रिषु यामेषु तस्य अन्तिमबोधस्य विकासं वर्णयति। प्रथमे यामे सः स्वपूर्वजन्मनां ज्ञानं प्राप्नोत्, यथा सः अनेकरूपेषु असङ्ख्यवारं जातः पुनर्जातश्च इति अपश्यत्। द्वितीये यामे सः अपश्यत् यत् सर्वे प्राणिनः कर्मानुसारं, अर्थात् स्वेच्छाकृतैः कर्मभिः, मृत्युं प्राप्य पुनर्जन्म लभन्ते, तथा च तस्य चक्रस्य शासकं कारण-फलनियमं सः अवगतवान्। एषा द्वितीया अन्तर्दृष्टिः तस्मिन् एव प्रकारे वर्ण्यते यथा बुद्धस्य पश्चात्कालीनः प्रतीत्यसमुत्पादोपदेशः, यः मज्झिमनिकायस्य अरियपरियेसनसुत्ते उक्तः अस्ति; तत्र सम्बोधेः अन्वेषणं बुद्धस्य स्वमुखात् कथ्यते। तस्मिन् सुत्ते बुद्धः स्वस्य द्वयोः आचार्ययोः — आळार-कालामस्य, उद्दक-रामपुत्तस्य च — समीपे अध्ययनकालं स्मरति। सः तयोः उच्चतमान् ध्यानावस्थान् शीघ्रं प्राप्तवान्, परं तान् अपर्याप्तान् अमन्यत, यतः तेषु कोऽपि तं दुःखान्तं न अकरोत् यस्य अन्तं सः कर्तुम् इच्छति स्म। एषा निराशा एव तं प्रथमतः बोधिवृक्षं प्रति प्रेरितवती।

रात्रेः तृतीये अन्तिमे च यामे, उषःकालात् प्राक्, सिद्धार्थः गभीरतमं सत्यं प्रविष्टवान्। तेन दृष्टं यत् दुःखं तृष्णाया अविद्यायाः च कारणात् उत्पद्यते, तस्य अन्तं कर्तुं च मार्गः अस्ति। एषा अन्तर्दृष्टिः चत्वारि आर्यसत्यानि इति सङ्गृहीता: जीवने दुःखम् अस्ति; दुःखस्य हेतुः तृष्णा आसक्तिश्च; दुःखं निरोद्धुं शक्यते; तस्य निरोधस्य उपायः आर्याष्टाङ्गिकः मार्गः, यः शीलस्य, समाधेः, प्रज्ञायाः च अभ्यासानां सङ्घः अस्ति। तदनन्तरं अचिरेण बुद्धः सारनाथे एतत् विस्तारेण उपदिष्टवान्, श्रोतारः च तस्य पञ्च तपस्विनः आसन्, ये पूर्वं उग्रतपस्यायाः काले तस्य सहचराः आसन् यस्याः अवस्थायाः सः पूर्वमेव परित्यागम् अकरोत्। तस्मिन् क्षणे सिद्धार्थः “प्रबुद्धः” बुद्धः अभवत्, सः आसनात् उत्थितवान्, तस्य सङ्कल्पः सिद्धः अभवत्। बौद्धग्रन्थाः वदन्ति यत् सः ततः परम् अपि कञ्चित्कालं तस्मिन् एव स्थाने उपविष्टः स्थितवान्, यत् लब्धं तस्य शान्तिं रसयन्, ततः उत्थाय विचारितवान् यत् कथं, किं वा, एतत् जगते प्रकाशयितव्यं न वा, यतः प्रारम्भे सः संशयितवान् यत् जगत् एतत् ग्रहीतुं शक्नुयात् वा।

अस्याः रात्र्याः कथा बौद्धपरम्परासु भिन्नग्रन्थेषु च किञ्चित् भिन्ना अस्ति। केचन ग्रन्थाः मारस्य प्रलोभनानां विशेषविवरणेषु भिन्नं बलं ददति, केचन च बुद्धस्य अन्तिमबोधं यथात्र त्रीन् यामान् दत्तान् तथा अधिकविस्तृतानां अन्तर्दृष्टीनां श्रेण्या वर्णयन्ति। तथापि कथायाः मूलं, वृक्षमूले सङ्कल्पः, अन्तरबाह्यविघ्नेषु विजयः, चतुर्णाम् आर्यसत्यानां आविष्कारश्च, थेरवादस्य निकायेभ्यः आरभ्य शताब्दीभिः पश्चात् व्यापकतरश्रोतॄणां कृते रचितात् संस्कृतबुद्धचरितपर्यन्तं, लगभग-सर्वैः बौद्धसम्प्रदायैः सह अस्ति। प्राचीनपालिग्रन्थाः रात्रिं स्वयं सङ्क्षेपेण वदन्ति, बुद्धस्य तदनन्तरं उपदेशे अधिकं केन्द्रिताः; बुद्धचरितं तु पीढीभ्यः पश्चात् विशेषतः कथायाः महाकाव्यरूपं दातुं रचितम्, यत्र नामधेयः प्रतिपक्षः युद्धं च सन्ति, येन मारस्य प्रलोभनानि पराजयश्च प्राचीनतमेभ्यः अभिलेखेभ्यः अधिकं सजीवाः विस्तृताः च भवन्ति।

तदारभ्य असङ्ख्यजनानां कृते बोधगया पवित्रा तीर्थभूमिः एव अस्ति, यत्र मानवः दुःखात् मुक्तेः मार्गं प्राप्य उपदिष्टवान् इति परिवर्तनबिन्दुः चिह्नितः। मूलवृक्षस्य वंशजस्य पार्श्वे इदानीं तिष्ठन् महाबोधिमन्दिरः स्वस्य इतिहासं बुद्धजीवनात् परवर्तिषु शताब्दिषु आरब्धायाः तीर्थस्थानपूजापरम्परायाः यावत् अनुसरति। सर्वेषां बौद्धपरम्परानां तीर्थयात्रिणः अद्यापि तस्मिन् एव स्थाने ध्याने उपविशन्ति, सिद्धार्थः यत्र प्राप्तवान् तामेव शान्तिं अन्विच्छन्ति। अद्य महाबोधिवृक्षस्य अधः श्रीलङ्कायाः, थाईलैण्डस्य, म्यानमारस्य, तिब्बतस्य, जापानस्य, अन्येषां च दशानां बौद्धदेशानां भिक्षवः गृहस्थाः च एकस्मिन् प्राङ्गणे एकत्र उपविशन्ति। एषा जीवन्ती स्मृतिः अस्ति यत् सिद्धार्थेन एकाकिना एकस्मिन् वृक्षमूले एकस्यां रात्रौ कृतः सङ्कल्पः कालान्तरेण सम्पूर्णे महाद्वीपे, ततः परम् अपि, सहभाजितः उपदेशः अभवत्।