सम्राटः अशोकः बौद्धधर्मप्रति परिवर्तनम्

सम्राटः अशोकः ख्रीष्टपूर्वतृतीयशताब्दे मौर्यसाम्राज्यम् अशासत्। राज्यस्य आरम्भिकेषु वर्षेषु सः उग्रः महत्त्वाकाङ्क्षी शासकः स्मृतः, आक्रमकसैन्यभियानैः क्षेत्रविस्तारकारी, 'चण्डाशोकः' इति भयङ्करनाम प्राप्तः। अफगानिस्तानात् पूर्वदिशि बङ्गोपसागरपर्यन्तं तस्य साम्राज्यं विस्तृतम्, भारतीयोपमहाद्वीपस्य अधिकांशभागं समाविष्टम्। तथापि यः विजयः स निरन्तरयुद्धरक्तरञ्जितम् आसीत्, मानवीयक्षतिः यः तं परवर्तिकालें आत्मविरुद्धम् अकरोत्।

निर्णायकः परिवर्तनबिन्दुः कलिङ्गप्रदेशे आयोजितायां युद्धे अभवत्, यत् भारतस्य पूर्वदिशि स्थितम्, मौर्यशासनं प्रतिरोधि। अशोकस्य स्वकीयमहाशिलालेख १३, पश्चाद् पाषाणे उत्कीर्णा, विजयस्य विनाशकारिमूल्यं वर्णयति: शतसहस्रं हताः, सार्धशतसहस्रं बन्दीकृताः, तत्र अतिरिक्तं मृतजनसंख्या यत् युद्धस्य अन्यतर कारणेभ्यः प्रभूतम्। शिलालेखः न तथा तत्र सुकुमारीकरणं करोति तद् राजानं शोभयितुम्, अपितु यज्ञैव, राजस्य स्वस्य शब्दैः लिखिता, शोकलेखः, सेनाभिः कृताघातकर्ता तेन राजेन स्वयम् उत्कीर्णा, यत्र पथिकः कश्चिद् अपि तां स्वयं पठितुं शक्नोति। उस्तरणविजयपश्चात् विचरन् अशोकः अतीव गहनपश्चात्तापेन प्लुतः स्मृतः, यत् कदापि तत्र सर्वथा न न्यूनतां प्राप्तम्।

अनन्तरे वर्षेषु अशोकः बौद्धधर्मप्रति प्रणिपतितः, यः सिद्धार्थगौतमेन द्विशताब्दीपूर्वे प्रतिष्ठितः। सः स्वपरिवर्तनं 'धर्मविजयम्' इत्य् अभिधाय, शिलालेख १३ वर्त्तमानायां घोषितः तद् एकमात्रविजयः यं तदा अनुसर्तुम् योग्यः मन्यते। धर्मः, अशोकेन यथा प्रयुज्यते, नैतिकदायित्वं, सामाजिकत्वं, अहिंसा, सर्वेषु जनेषु सर्वेषु पन्थेषु सहिष्णुता च सूचयति। सः एतान् नीतिशास्त्रान् स्तम्भशिलाषु साम्राज्यभरि उत्कीर्णवान्, न राजसंस्कृतं, किंत्वु स्थानीयभाषाम्, येन सामान्यपथिकाः ग्रामवासिनः तेषां स्वस्य सम्राजस्य आज्ञां पठित्वा अनुसर्तुं शक्नुयुः।

परिवर्तनं शिलालेखेभ्यः परं नीतिषु व्यप्ता। अशोकः कठोरदण्डान् हीनदण्डविधिना प्रतिस्थापितवान्, 'धर्ममहामात्र' इति नाम्ना कर्मचारीन् नियुक्तवान्, यैः प्रजाजनानां कल्याणं, नैतिकशिक्षा च निरीक्षितम्। मनुष्याणां पशूनां च चिकित्सालयान् निर्मितवान्, पथेष्वेव छायावृक्षान् रोपितवान्, व्यापारमार्गेष्वेव कूपान् अखनत्। बौद्धसंघभक्तः सन् थेरवादचरितेषु तृतीयबौद्धसङ्गीतिस्य संरक्षकः स्मृतः, यत् ईसापूर्ववर्षे २५० पाटलिपुत्रे मोग्गलिपुत्ततिस्सस्य नेतृत्वे आयोजितम्। तत्र सहस्रभिक्षवः नवमासान् बौद्धोपदेशं भिक्षुनीयं च अनुशासनं गणयित्वा विवादान् सिद्धीकरणे निष्पादनरताः आसन्, यैः युवनभिक्षुसमुदाये उद्भूताः विसंवादाः एकाचार्यप्रत्यक्षनिरीक्षणातीतो व्यप्तवान्।

सङ्गीतिस्य दीर्घस्थायी कर्म, महावंशः, श्रीलङ्काचरितः, वर्णयति, नवदूरदेशेषु भिक्षुदूतमिशनं प्रेषितव्यम् इति निर्णयः। तत्र अशोकस्य पुत्रः महिन्दः, मोग्गलिपुत्ततिस्ससमीपे शिक्षितः, श्रीलङ्कायां दूतमिशनस्य नेतृत्वं कृतवान्, यत्र थेरवादबौद्धधर्मः मूलानि स्थापितवान् अद्यत्वे स्थायी। तस्य भगिनी संघमित्रा बोधिवृक्षशाखां श्रीलङ्कां प्रणीय तत्र रोपितवती इति स्मृता। अन्य भिक्षुदूताः महावंशानुसारं पश्चिमस्थहेलेनिस्टिकजगत् दक्षिणपूर्वएशियां च आशीषन्। एते भिक्षवः धर्मं तेभ्यः एव मार्गेभ्यः प्रणयन्ति, यैः आरम्भिकभियानाः सैन्यनिषेधवादिनः सं वहितवन्ति, सैन्यभेरीणां शब्दस्य प्रतिस्थापनं कृत्वा शान्तिप्रसारणस्य सूक्ष्मघोषणेन, यस्मिन् स्वयमेव आत्मसुखं प्राप्तवान्।

अशोकस्य शिलालेखाः, किंवदन्तिः न यज्ञैव, यत्र परिवर्तनं स्वशब्देषु अनुरेखितव्यम्, न बहिर्वर्तिजनानां स्मृतौ। यद् एव अविषयः—अधिकांशः प्राचीनराजाः स्वविजयस्य स्मारकान् नित्यं परित्यागम्, न विजयस्य दुःखस्य स्वीकारम्। सः कम्पितः विजितक्षेत्रेण, यत् चण्डाशोकः, यः विजेतुः नामकः, तदुपेक्षा, तेन राजेन, यो विजयस्य वास्तविकमूल्यं साक्षात्कृत्य धर्मं वरणवान्। तस्य शिलालेखाः, द्विसहस्रवर्षात्ययप्राप्तम्, सैन्यविजयान्तरम् शान्तिप्रणयनस्य प्राचीनेष्वविनाशीषु साक्ष्यषु अन्यतमम्।

द्विसहस्रवर्षात्ययप्राप्ते, अशोकस्य भौतिकसाक्ष्यम्, येन प्रकारेण विजेतृणां विरासतम् कदापि न स्थितम्। स्तम्भाः शिलालेखाः अफगानिस्तानात् उपमहाद्वीपस्य पूर्वान्तपर्ययन्तं सर्वत्र स्थिताः, प्रतिष्ठानस्थानीयलिपिभाषायां उत्कीर्णाः, न एकेन साम्राजसंहतिभाषायां। येन शिलालेखः कलिङ्गकृषकः पठितः सः व्यतिक्रमेण साम्राज्यपश्चिमसीमान्तस्थवणिज् पठितः न। यत् चयनं, शिलालेखस्य विषयवस्तुना समं, धर्मसिद्धान्तस्य अशोकबोधः पूर्णतः राजप्रजाव्यवहारं, भीत्या निष्कर्षितं आज्ञा न, किंत्वु सर्वजनप्रावश्यपञ्चायाः संदर्शनीयः मन्त्रः, यं कश्चिद् स्वयं पठित्वा निर्णयं कुर्यात्। द्विसहस्रवर्षात्ययं तद् चयनम् आज्ञानुवर्तनं, तस्य राज्यकथां शिल्पिते स्थितम्, तथा शोकलेखः पश्चात्तापस्य युद्धलेखात् दीर्घकालीनतरम्।