सम्राट अशोक महान

पुरातन भारतका मौर्य वंशका सम्राट अशोक सुरुका दिनहरूमा आफ्नो विशाल साम्राज्य विस्तार गर्न निकै क्रूर र आक्रामक conqueror (विजेता) का रूपमा चिनिन्थे। उनले छिमेकी राज्यहरूलाई जितेर आफ्नो प्रभाव क्षेत्र बढाउँदै लगेका थिए। उनको जीवनमा सबैभन्दा ठूलो मोड तब आयो जब उनले कलिंग राज्यमाथि आक्रमण गरे। यो युद्ध इतिहासका सबैभन्दा रक्तपातपूर्ण र विनाशकारी युद्धहरूमध्ये एक मानिन्छ, जसमा लाखौं मानिसहरूको ज्यान गयो र ठूलो संख्यामा मानिसहरू विस्थापित भए। कलिंगको रणभूमिमा चारैतिर छरिएका लासहरू, रुवाबासी र भयानक दुःख देखेर सम्राट अशोकको मनमा गहिरो विरक्ति र पछुतो पैदा भयो। युद्धको यो भीषण दृश्यले उनलाई हिंसाको व्यर्थता महसुस गरायो र उनले भविष्यमा कहिल्यै युद्ध नगर्ने दृढ संकल्प गरे। यस भयानक पीडाबाट शान्तिको खोजी गर्ने क्रममा सम्राट अशोक बौद्ध धर्मतर्फ आकर्षित भए। उनले गौतम बुद्धका उपदेशहरूलाई आफ्नो जीवनको मुख्य मार्गदर्शक बनाए र हिंसाको बाटो सधैंको लागि त्यागे। बुद्धका शान्ति, करुणा र अहिंसाका सन्देशहरूले उनको हृदयलाई पूर्ण रूपमा परिवर्तन गरिदियो र उनी एक समर्पित बौद्ध शासकमा रूपान्तरण भए। सम्राट अशोकले अब तलवारको बलमा होइन, बल्कि 'धर्म' अर्थात् सदाचार, नैतिकता र प्रेमको बलमा राज्य गर्न थाले। उनले आफ्नो विशाल साम्राज्यभरि ढुङ्गाका ठूला खम्भाहरू र चट्टानहरूमा बुद्धका शिक्षा तथा आफ्ना सन्देशहरू खोप्न लगाए, जसलाई आज 'अशोक स्तम्भ' भनिन्छ। यी शिलालेखहरूमा मानिसहरूलाई सत्य बोल्न, सबै जीवप्रतिको दयाभाव राख्न र ठूला-साना सबैको सम्मान गर्न प्रेरणा दिइएको पाइन्छ। आफ्नो देशको सीमाभित्र मात्र सीमित नरही, अशोकले बौद्ध धर्मको सन्देश विश्वभर फैलाउने निर्णय गरे। उनले आफ्ना प्रचारकहरू र आफ्नै सन्तानहरूलाई समेत श्रीलंका, दक्षिणपूर्वी एसिया र मध्य एसियाका विभिन्न देशहरूमा बौद्ध धर्मका शिक्षा र शान्तिको सन्देश बोकेर पठाए। उनको यसै प्रयासको फलस्वरूप बौद्ध धर्म केवल भारतको सीमाभित्र सीमित नरही विश्वका धेरै देशहरूमा फैलियो। सम्राट अशोकको यो ऐतिहासिक परिवर्तनले विश्व इतिहासमा हिंसाबाट शान्तिको मार्गमा फर्कने एक प्रेरणादायी उदाहरण प्रस्तुत गरेको छ।