बुद्धको बोधगयामा बोधिवृक्षमुनि ज्ञानप्राप्ति
मारको प्रलोभन र चार आर्यसत्यको साक्षात्कार
यस लेखमा गौतम बुद्धले बोधगयाको बोधिवृक्षमुनि कसरी अटल संकल्प गरी सत्यको खोजी गरे, मारले उनलाई कसरी प्रलोभन र भय देखाएर विचलित गर्न खोजे, र अन्ततः उनी कसरी चार आर्यसत्यको साक्षात्कार गरी ज्ञान प्राप्त गरे भन्ने कथाको वर्णन गरिएको छ।
सिद्धार्थ गौतमले लामो समयको साधनापछि आफ्नो अन्तिम प्रयासको रूपमा बोधगयाको बोधिवृक्ष (ज्ञानको रूख) मुनि ध्यान गर्न बसे। उनले अटल संकल्प गरे—‘जबसम्म म सत्यलाई नपाउँछु, तबसम्म यहाँबाट उठ्ने छैन।’ त्यो रात उनको जीवनको सबैभन्दा निर्णायक क्षण थियो।
त्यसैबेला मार (एक प्रकारको दुष्ट शक्ति जो मानिसलाई सत्यबाट विचलित गर्न खोज्छ) प्रकट भयो। मारले पहिले सिद्धार्थलाई भौतिक सुख र शक्तिको प्रलोभन देखायो—सुन्दर नारीहरू, धन-सम्पत्ति, र राज्यको ऐश्वर्य। तर सिद्धार्थले ती सबै अस्वीकार गरे। त्यसपछि मारले भयानक रूप धारण गरी आँधी, हुरी, राक्षस र हिंस्रक जनावरहरू पठायो। तर सिद्धार्थको मन अविचलित रह्यो। उनले आफ्नो हातले जमिन छोएर पृथ्वीलाई साक्षी राखे—‘मैले धेरै जन्ममा दान र सत्यको अभ्यास गरेको छु, यो मेरो अन्तिम प्रयास हो।’ मार अन्ततः पराजित भयो।
त्यस रातको पहिलो प्रहरमा सिद्धार्थले आफ्ना पूर्वजन्महरूको स्मरण गरे—उनले कसरी जन्म, मृत्यु, र पुनर्जन्मको चक्रमा घुमिरहेको देखे। दोस्रो प्रहरमा उनले सबै प्राणीहरूको कर्म र पुनर्जन्मको नियम बुझे। तेस्रो प्रहरमा, उनले अन्ततः चार आर्यसत्य (चार महान् सत्य) को साक्षात्कार गरे।
पहिलो सत्य हो—दुःख (जीवनमा कष्ट र असन्तुष्टि छ)। दोस्रो सत्य—दुःखको कारण (तृष्णा र आसक्ति)। तेस्रो सत्य—दुःखको अन्त्य सम्भव छ (निर्वाण)। चौथो सत्य—दुःखको अन्त्यको मार्ग (आर्य अष्टाङ्गिक मार्ग, जसमा सही दृष्टि, सही संकल्प, सही वचन, सही कर्म, सही आजीविका, सही प्रयास, सही स्मृति, र सही समाधि समावेश छन्)।
यी सत्यहरूको गहिरो बोध हुँदै जाँदा, सिद्धार्थको मन सबै अज्ञान र मोहबाट मुक्त भयो। पूर्वीय आकाशमा बिहानीको तारा उदाउँदै गर्दा, उनी पूर्ण रूपमा ज्ञानी—बुद्ध—भइसकेका थिए। त्यसबेलादेखि उनी 'गौतम बुद्ध' वा 'शाक्यमुनि बुद्ध' भनेर चिनिन थाले। यो घटना विभिन्न बौद्ध परम्परामा केही भिन्नताका साथ वर्णन गरिएको छ, तर मूल कथा—अटल संकल्प, मारको पराजय, र चार आर्यसत्यको साक्षात्कार—सबैमा समान छ।
के तपाईं जान्नुहुन्छ?
बोधिवृक्षको महत्त्व
बोधिवृक्ष (ज्ञानको रूख) बुद्धत्व प्राप्तिको प्रत्यक्ष साक्षी हो। यो रूख फिकस रिलिजिओसा प्रजातिको हो, जसलाई पीपल पनि भनिन्छ। आज पनि बोधगयामा रहेको यस रूखको सन्तानलाई अत्यन्त पवित्र मानिन्छ र बौद्ध तीर्थयात्रीहरू यहाँ ध्यान गर्न आउँछन्।
मारको प्रलोभन र भय
मार बौद्ध परम्परामा मृत्यु, कामना र अज्ञानको प्रतीक हो। उनले सिद्धार्थलाई पहिले सुन्दर नारी र राज्यको ऐश्वर्य देखाएर प्रलोभित गर्न खोजे, अनि असफल भएपछि भयानक आँधी र राक्षस पठाएर डराउन खोजे। तर सिद्धार्थको अटल संकल्पले मारका सबै प्रयास विफल भए।
भूमिस्पर्श मुद्रा
मारलाई पराजित गर्न सिद्धार्थले आफ्नो दाहिने हातले जमिन छोएर पृथ्वीलाई साक्षी राखे। यस मुद्रालाई 'भूमिस्पर्श मुद्रा' भनिन्छ, जुन बुद्धको मूर्तिमा प्रायः देखिन्छ। यसले उनका अगाडिका धेरै जन्महरूमा गरेको दान र सत्यको अभ्यासलाई सम्झाउँछ।
तीन प्रहरको ध्यान
त्यस रात सिद्धार्थले तीन प्रहरमा फरक-फरक ज्ञान प्राप्त गरे। पहिलो प्रहरमा पूर्वजन्मको स्मरण, दोस्रोमा प्राणीहरूको कर्म र पुनर्जन्मको नियम, र तेस्रो प्रहरमा चार आर्यसत्यको साक्षात्कार भयो। बिहानीको तारा उदाउँदा उनी पूर्ण बुद्ध बनिसकेका थिए।
चार आर्यसत्यको सार
यी चार सत्य बुद्धको शिक्षाको जग हुन्: दुःख (जीवनमा कष्ट छ), दुःखको कारण (तृष्णा), दुःखको अन्त्य (निर्वाण), र दुःखको अन्त्यको मार्ग (आर्य अष्टाङ्गिक मार्ग)। यी सत्यहरूको बोधले नै सिद्धार्थलाई अज्ञान र मोहबाट मुक्त गरायो।
Buddha
बौद्ध धर्म बाट थप
सम्बन्धित शिक्षाहरू
उही शिक्षा, विभिन्न परम्पराहरूमा प्रतिध्वनित