लुम्बिनीमा राजकुमार सिद्धार्थको जन्म
सेतो हात्तीको सपना, असितको भविष्यवाणी र नामकरण
यस लेखमा राजकुमार सिद्धार्थ (पछि बुद्ध) को जन्म, रानी मायादेवीको सेतो हात्तीको सपना, ऋषि असितको भविष्यवाणी र नामकरण समारोहको परम्परागत कथा वर्णन गरिएको छ।
कपिलवस्तुका राजा शुद्धोधन र रानी मायादेवीको दरबारमा एक दिन एउटा अद्भुत घटना घट्यो। रानी मायादेवीले एउटा सपना देखिन् — आकाशबाट एउटा सेतो हात्ती, जसको शरीर चाँदीजस्तै चम्किरहेको थियो र छ मुखले छ वटा कमलका फूल बोकेको थियो, उनको कोखमा प्रवेश गर्यो। यो सपना देखेपछि रानीको मनमा एक अपूर्व शान्ति छायो। बिहान उठेर उनले राजालाई सपनाको कुरा सुनाइन्। राजा शुद्धोधन छक्क परे, किनभने यस्तो सपना सामान्य थिएन।
केही समयपछि, रानी मायादेवी गर्भवती भइन्। प्रचलित कथाअनुसार, जब बच्चा जन्मिने समय आयो, रानी आफ्नो माइती घर जान चाहन्थिन्। बाटोमा, लुम्बिनीको रमणीय वनमा पुग्दा उनलाई प्रसव पीडा सुरु भयो। त्यहाँ एउटा सालको रूखमुनि, रानीले एउटा हाँगा समातिन् र त्यहीँ बसेर उनले एक छोरालाई जन्म दिइन्। भनिन्छ, बच्चा जन्मिने बित्तिकै उनी सात पाइला हिँडे र भने, 'यो मेरो अन्तिम जन्म हो।' तर यी कुराहरू पछिका ग्रन्थहरूमा थपिएका हुन् भन्ने पनि मानिन्छ।
बच्चाको जन्म भएको खबर पाएर राजा शुद्धोधन अत्यन्तै खुसी भए। उनले बच्चाको नामकरण गर्ने संस्कार गर्ने निर्णय गरे। नामकरणको दिन, राज्यका विद्वान् ब्राह्मणहरू बोलाइयो। तीमध्ये एकजना अत्यन्तै वृद्ध र तपस्वी ऋषि असित पनि आएका थिए। उनले बच्चालाई हेरेर भविष्यवाणी गरे — 'यो बच्चा या त चक्रवर्ती राजा बन्नेछ जसले संसारलाई धर्मअनुसार चलाउनेछ, या त उसले राजपाट त्यागेर संसारको दुःखको अन्त्य गर्ने महान् साधु बन्नेछ।' यो सुनेर राजा शुद्धोधन चिन्तित भए, किनभने उनी चाहन्थे कि उनको छोरो राजा बनोस्।
नामकरणको दिन, ब्राह्मणहरूले बच्चाको जन्मकुण्डली हेरेर उसको नाम 'सिद्धार्थ' राख्न सुझाव दिए, जसको अर्थ हो 'जसले सबै कुरा प्राप्त गरेका छन्' वा 'जसको उद्देश्य पूरा भएको छ'। यो नाम सबैले स्वीकार गरे। तर ऋषि असितले भने बच्चालाई हेरेर आँसु झारे। राजाले सोधे, 'हे महर्षि, के तपाईंले केही अशुभ देख्नुभयो?' असितले भने, 'होइन, मैले यो बच्चामा महान् आत्माको दर्शन गरेँ। तर म वृद्ध भइसकेको छु, यो बच्चाले ज्ञान प्राप्त गरेर संसारलाई उज्यालो बनाउने दिन म यहाँ रहनेछैन। त्यसैले म दुःखी छु।' यो सुनेर राजा शुद्धोधनको मनमा मिश्रित भावना जाग्यो — खुसी पनि, चिन्ता पनि।
यसरी, लुम्बिनीको त्यो हरियाली वनमा जन्मेको बच्चा सिद्धार्थले पछि गएर संसारको दुःख देखेर राजपाट त्यागे, र बुद्ध बने। तर त्यो कथा अर्को अध्यायको हो। यहाँ, यो जन्म, सपना, भविष्यवाणी र नामकरणको कथा नै हाम्रो विषय हो। यी घटनाहरू बौद्ध परम्परामा अत्यन्तै पवित्र मानिन्छन्, र लुम्बिनी आज पनि लाखौं भक्तजनहरूको तीर्थस्थल बनेको छ।
के तपाईं जान्नुहुन्छ?
सेतो हात्तीको सपना
रानी मायादेवीले गर्भधारण गर्नुअघि एउटा सेतो हात्तीले छ मुखले छ वटा कमल बोकेर उनको कोखमा प्रवेश गरेको सपना देखेकी थिइन्। यो सपना बुद्धको जन्मको पूर्वसूचक मानिन्छ र बौद्ध कलामा प्रायः चित्रित गरिन्छ।
लुम्बिनीमा जन्म
रानी मायादेवी माइती जाँदै गर्दा लुम्बिनीको सालको रूखमुनि उभिएर हाँगा समात्दा राजकुमार सिद्धार्थको जन्म भएको थियो। यो स्थान आज नेपालको रूपन्देही जिल्लामा अवस्थित छ र युनेस्को विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत छ।
सात पाइलाको कथा
जन्मिएलगत्तै राजकुमार सिद्धार्थले सात पाइला हिँडेर 'यो मेरो अन्तिम जन्म हो' भनेको कथा पछिका ग्रन्थहरूमा थपिएको हो। यद्यपि यो प्रतीकात्मक रूपमा बुद्धको महानतालाई देखाउन प्रयोग गरिन्छ।
ऋषि असितको भविष्यवाणी
वृद्ध तपस्वी ऋषि असितले बालक सिद्धार्थलाई हेरेर उनी या त चक्रवर्ती राजा वा संसारको दुःख हटाउने महान् साधु बन्ने भविष्यवाणी गरे। उनले आफू बूढो भएकाले बुद्धको ज्ञानप्राप्ति देख्न नपाउने दुःखमा आँसु झारेका थिए।
नामकरण र अर्थ
ब्राह्मणहरूले जन्मकुण्डली हेरेर बालकको नाम 'सिद्धार्थ' राखे, जसको अर्थ 'सबै कुरा प्राप्त गरेको' वा 'उद्देश्य पूरा भएको' हुन्छ। यो नामले उनको भावी महानताको संकेत गर्दछ।
लुम्बिनीको महत्त्व
लुम्बिनी बुद्धको जन्मस्थल भएकाले बौद्ध धर्मावलम्बीहरूको लागि अत्यन्त पवित्र तीर्थस्थल हो। हरेक वर्ष लाखौं भक्तजनहरू यहाँ आउँछन् र यसलाई शान्तिको प्रतीक मानिन्छ।
Buddha
बौद्ध धर्म बाट थप
सम्बन्धित शिक्षाहरू
उही शिक्षा, विभिन्न परम्पराहरूमा प्रतिध्वनित