बुद्धस्य जन्म

हिमालयस्य उपत्यकायां स्थिते प्राचीनकपिलवस्तुराज्ये राजा शुद्धोदनः तथा तस्य प्रिया महिषी मायादेवी वसन्ति स्म। बुद्धस्य जन्मकथा महर्षिणा अश्वघोषेण प्रणीते बुद्धचरिते (प्रथमोऽध्यायः) सम्पूर्णतया वर्णिता अस्ति। तौ परिणीतौ द्वयौ किन्तु तयोः सुखं पूर्णं नासीत् यतः तयोः सन्तानो न आसीत्। एकस्यां रात्रौ यदा महिषी माया निद्रायां स्थिता आसीत् तदा तस्याः अद्भुतस्पष्टः स्वप्नः अभवत्। तस्य स्वप्ने हिमशृङ्गसदृशः तेजस्वी श्वेतहस्ती स्वर्गात् अवतीर्य मायदेव्या पार्श्वं शुण्डया कोमलं स्पृष्टवान्। तत्स्वप्नः इत्यधिक बलवान् शान्तश्च आसीत् यत् माया गहनशान्त्याश्चर्यभावेन प्रबुद्धा अभवत्। तदा यदा तया पतये कथितम् तदा उभयमपि महासौभाग्यस्य सूचनां बुबुधे। तदनन्तरं माया संतानधारणायाः अनुभवं प्राप्तवती।

यदा तस्याः प्रसवकालः समीपम् आगत् तदा महिषी माया देवदहे स्वपितरौ द्रष्टुं यातुकामा आसीत्। मार्गे विकसितसालवृक्षेभिः परिपूर्णे रम्ये लुम्बिनीवने निवेशितवती। तत्र सुगन्धः पवनः पक्षिणः च मधुरं गायन्ति स्म। यदा माया सालवृक्षस्य शाखां ग्रहीतुं हस्तम् प्रसारयति स्म तदा प्रसववेदना उद्भूता। तस्मिन् शान्तिपूर्णे प्राकृतिके स्थाने राजकुमारः अजायत। अधिकांशे कथनेषु जन्मम् अलौकिकमशोकं च आसीत्। नवजातः सद्यः एव सप्त पदानि अगच्छत्, तस्य पादधस्तात् पद्मपुष्पानि विकसितानि, तथा सः घोषितवान् यद् इदं तस्य अन्तिमं जन्म भविष्यतीति। राजकुमारस्य नामं सिद्धार्थ इति कृतम्, येन अर्थः स्वलक्ष्यप्राप्तः इति वा मनोरथपूर्तिः इति अभवत्।

राजकुमारजन्मवार्ता शीघ्रमेव प्रसृता राज्यं च प्रहर्षम् अनुभवत्। राजा शुद्धोदनः परमानन्दितः सन् कतिपयदिवसानन्तरम् आयोजितनामकरणसंस्कारे दरबारस्य विद्वांसः पुरोहिताश्च आमन्त्रितवान्। ते पवित्रसंस्कारान् कृत्वा बालकाय सिद्धार्थ इति नाम दत्तवन्तः। राजा तत् भविष्यत्कथनार्थं प्रसिद्धानां महर्षीणां परामर्शमपि अपृच्छत्। तेषु महान् ऋषिः असितः आसीत् यः गहनध्यानदूरदृष्टिशक्तिसम्पन्नः आसीत्। सः जन्मवार्ता श्रुत्वा निजपर्वतगुहायाः राजकुमारं द्रष्टुम् आगतः आसीत्।

यदा असितः शिशुम् अपश्यत् तदा तस्य नेत्रे अश्रुपूर्णे अभवताम्। राजा चिन्तितः सन् अपृच्छत् किं कोऽपि अशुभं दृष्टमिति। असितः तं आश्वासयन् उक्तवान् यत् तस्य अश्रूणि शोकजन्यानि न, किन्तु आनन्दोत्सहजन्यानि तथा पश्चात्तापजन्यानि अपि आसन्। सः उक्तवान् यत् बालके महापुरुषस्य द्वात्रिंशल्लक्षणानि विद्यन्ते, तस्य च भविष्य निश्चितम्। असितः भविष्यद्वाणीम् अकरोत् यत् राजकुमारस्य द्वौ सम्भाव्यमार्गौ विद्येते—यदि सः राजभवने तिष्ठेद् राजा च भवेद् तदा सः महान् धर्मात्मा चक्रवर्तीराजा भविष्यति यः न्यायेन भूमण्डलं जेष्यति। परन्तु यदि सः संसारं त्यक्त्वा परिव्राजकतपस्वी भवेत् तदा सः सर्वज्ञबुद्धः परमजागृतपुरुषः भविष्यति यः दुःखमुक्तिमार्गं संसारे प्रदर्शयिष्यति।

तदा असितः अरोदीत् यतः सः आत्मनम् अतिवृद्धं जानति स्म यत् इस्य भाविबुद्धस्य उपदेशान् श्रोतुं दीर्घकालं न जीविष्यति। सः शिशुम् नमस्कृत्य प्रस्थितवान् राजानं च भारहृदयेन न्यक्त्वा। राजा शुद्धोदनः भविष्यवाणीतः अत्यन्तं व्यथितः अभवत्। सः अत्यधिकं ऐच्छत् यत् पुत्रः महान् राजस्य मार्गं अनुसरेत्, परिव्राजकऋषेः न। एतद् निश्चिते राजा सिद्धार्थं सर्वेभ्यः कठोरजीवनयाथार्थ्येभ्यः—रोगात्, जरायाः, मृत्योश्च—रक्षितुं प्रतिज्ञाम् अकरोत्। तं सर्वेः भोगसुखारामैः परिबद्धवान्। तत्कृते त्रीणि त्रिऋतूनां राजभवनानि निर्माय सुन्दरीनर्तकीभिः संगीतज्ञैः परिचारकैश्च तानि पूरितवान्। राजकुमारं भवनाभ्यन्तरे बद्धुं सुखप्रेमाभ्यां शृङ्खलाभिः अभिलषितवान्।

पितुः प्रयत्नेष्वपि सति भविष्यवाणीबीजानि पूर्वमेव उप्तानि आसन्। श्वेतहस्तिस्वप्नः अलौकिकजन्मः असितस्य भविष्यवाणी च सर्वमेव ऐसम् भाग्यं निर्दिशति स्म यः प्राकारैः न बद्धुं शक्यते स्म। सिद्धार्थस्य जन्मकथा मात्रं राजपुत्रस्य कथा नास्ति। सा बुद्धस्य महान्यात्रायाः मूलभूता कथा अस्ति, यया तस्य अन्तिमः त्यागः ज्ञानोदयश्च पूर्वभूमिका रचिता। एषा कथा समस्तएशियाखण्डे बहुशः कथ्यते, विवरणेष्विते भेदेष्विते, किन्तु सर्वदा एकैव मूलकथा अनुसरणीया रहति—तादृशस्य महापुरुषस्य आविर्भावः यः परमसत्यं प्राप्य तत् विश्वं साकं परिवर्तयितुं नियतः आसीत्।

भारते बौद्धधर्मस्य मूलभूमिपतने पश्चात् शताब्दीनां अर्धे लुम्बिनी सक्रियस्मृतिभ्यः च बहिः गतवती। एकोनविंशशतके पुरातत्त्वविदः तत्कलनं पुनः आविष्कृतवन्तः। साम्राटः अशोकः बुद्धमृत्योः द्विशतवर्षानन्तरं तत्र स्तम्भमेकं स्थापितवान्, यत्र तस्य स्वयं जन्मस्थलीयात्रां पत्रोद्भावने अभिलिखितवान्। सः स्तम्भः चिरकालमावेष्टितः स्मृतिभ्यः बहिः गतः। पश्चात्कालीनपुरातत्त्वविदः तं उद्घाटयित्वा स्थलनिर्णयं सम्यक् प्रमाणितवन्तः। अद्य लुम्बिनी बोधगया, सारनाथ, कुशीनगरयोः सह विश्वबौद्धधर्मस्य चतुर्ष्वनन्यतम प्रधानतीर्थस्थलेषु अन्यतमम्। तत्र तीर्थयात्रिकाः बुद्धचरितोक्तस्य सम्यक् स्थलस्य दर्शनार्थं आगच्छन्ति यत्र भविष्यद्बुद्धः प्रथमशश्वासं ग्रहीतवान्। एषा पुनरावष्कृतिः केवलं पुरातत्त्वविज्ञानम् नास्ति। अपि तु शास्त्राणां भूगोलस्य च सेतुबन्धनं करोति, या शतब्दीनां अर्धे विच्छिन्ना आसीत्।