अनाथपिण्डदः जेतवनविहारश्च

अनाथपिण्डदः श्रावस्त्याः धनाढ्यः वणिक् आसीत्। तस्य मूलनाम सुदत्तः आसीत्, किन्तु दीनानां क्षुधितानां च निरन्तरं अन्नदानेन साहाय्येन च सः सर्वैः “असहायानां पोषकः” इति अर्थे अनाथपिण्डदः इति ज्ञातः। तेन परं यत् कृतं तस्य सर्वाधिकं विस्तृतं वृत्तान्तं विनयपिटके चुल्लवग्गे (चतुर्थे अध्याये) सुरक्षितम् अस्ति। तत्र उक्तम् यत् बुद्धस्य समर्पितशिष्यत्वं प्राप्य अनतिकाले एव सः वर्षाकाले बुद्धाय तस्य संघाय च वासस्थानं दातुं संकल्पितवान्, यदा मार्गगमनं कठिनं सङ्कटपूर्णं च भवति।

अनाथपिण्डदः श्रावस्त्याः समीपे अन्वेषणं कृत्वा जेतवनं प्राप्तवान्। तत् राजकुमारस्य जेतस्य शान्तं उद्यानम् आसीत्, यत्र उन्नतवृक्षाः स्वच्छाः स्रोतांसि च आसन्, विहारनिर्माणाय सर्वथा अनुकूलम्। किन्तु जेतः तत् विक्रेतुम् नेच्छति स्म। प्रत्यक्षं निषेधं विना वार्तालापं समापयितुं सः एकं मूल्यं निर्दिष्टवान् यत् सः असंभवं मन्यते स्म। यदि सम्पूर्णं उद्यानं सुवर्णमुद्राभिः आच्छाद्येत, तर्हि एव सः तत् दास्यति। चुल्लवग्गे उक्तम् यत् अनाथपिण्डदः अविचार्य तत् अङ्गीकृतवान्।

अनाथपिण्डदः स्वकोषात् शकटानां परम्परया सुवर्णम् आनाययत्, उद्यानस्य भूमौ मुद्राः पार्श्वतः पार्श्वं सन्निवेश्य स्थापयितुं आरभत। चुल्लवग्गे कुलव्ययः अष्टादशलक्षमुद्राः इति उक्तम्, यत् तत्कालीनमानदण्डेन अपि विशालं धनम् आसीत्। तथापि प्रथमः राशिः अपि अपर्याप्तः अभवत्: प्रवेशद्वारस्य समीपे एकः लघुः भूखण्डः अनाच्छादितः अवशिष्टः आसीत्। अनाथपिण्डदः उद्यानस्य कोऽपि अंशः अनाच्छादितः स्थातुं न इच्छन् स्वभृत्यान् पुनः अधिकं सुवर्णम् आनेतुं प्रेषितवान्।

एतत् दृष्ट्वा जेतः अन्तिमस्य भूखण्डस्य आच्छादनात् पूर्वमेव तं निवारितवान्। एतादृशेन पूर्णेन उदारतया प्रभावितः सः अनाथपिण्डदं शेषं सुवर्णं स्वीकर्तुम् अवदत्, तथा च स्वयं तं अन्तिमं भूखण्डं उद्यानस्य वृक्षैः प्रवेशद्वारेण सह दास्यामीति घोषितवान्। यत् मूल्यं विक्रयं निवारयितुं निर्दिष्टम् आसीत्, तत् अन्ते उभयोः दानदात्रोः रूपेण परिणतम्। परम्परा वदति यत् तदा प्रभृति जेतः स्वयं अपि बुद्धस्य पोषकः अभवत्।

भूमिं सुरक्ष्य अनाथपिण्डदः स्वधनेन तत्र सम्पूर्णं विहारं निर्मितवान्: भिक्षूणां निवासगृहाणि, धर्मोपदेशार्थं सभागृहाणि, ध्यानार्थं च पृथक्कृतानि स्थानानि। जेतवनविहारः आरम्भिकबौद्धधर्मस्य अत्यन्तं महत्त्वपूर्णेषु स्थानेषु एकः अभवत्। बुद्धः स्वस्य पञ्चचत्वारिंशत् वर्षावासेषु एकोनविंशतिं वर्षावासान् तत्र अतिवाहितवान्, यत् अन्येषु कस्मिन्नपि एकस्मिन् स्थले अधिकम् अस्ति। तत्र च तेन अनेकाः स्वीयाः प्रमुखाः शिक्षाः भिक्षुभिः गृहस्थैः च समागत्य श्रवणार्थं दत्ताः।

आदिमबौद्धसंघाय अस्याः कथायाः महत्त्वं केवलं शास्त्रेण न प्रमाणितम्। भारहुतस्तूपे उत्कीर्णं एकं प्रतिमाचित्रं, यत् लगभग ख्रिस्तपूर्वं प्रथमशताब्दीयम् इति निर्दिष्टम्, अनाथपिण्डदस्य भृत्यान् उद्याने सुवर्णमुद्रा प्रसारयन्तः दर्शयति। एतेन प्रमाणितं यत् घटनाः प्रवृत्ताः अनन्तरं कतिपयेषु शताब्दिषु एव एषा कथा बौद्धजगति सुप्रसिद्धा समाहृता च आसीत्। मरणासन्नस्य वणिजः कृते बुद्धेन दत्ता अन्तिमा शिक्षा पृथक् अनाथपिण्डदोवादसूत्रेण सुरक्षिता अस्ति; तदेतत् प्रमाणयति यत् एषः एकः गृहस्थशिष्यः, यस्य दानं प्रथमं संरक्षितवत्, सः आरम्भिकसंघस्य कीदृशः केन्द्रीयः पुरुषः अभवत्।

अनाथपिण्डदस्य कथा सर्वोपरि पूर्णदानस्य आदर्शरूपेण आख्यायते: प्रतिफलम् अनपेक्ष्य दत्तं दानं, गणनया न अपितु श्रद्धया प्रेरितम्। तस्य भक्तिः कदापि केवलं तेन व्ययितुं सिद्धस्य धनराशेः परिमाणे न आश्रिता आसीत्। यत् कस्मिन्नपि मूल्ये बुद्धस्य शिक्षायाः मूलप्रसारं प्रसारं च सम्भवं करोति, तादृशं स्थानं निर्मातुम् एव तस्य भक्तिः आसीत्। जेतवनं स्वयमेव तीर्थस्थलं जातम्, अनाथपिण्डदस्य नाम अद्यापि सर्वस्मिन् बौद्धजगति श्रद्धया उच्चार्यते; स्मर्यते च तस्य धनं अपेक्षया तस्य तत् परित्यागस्य पूर्णता अधिकम्।

अनाथपिण्डदस्य दानं जेतवननिर्माणेन न समाप्तम्। बौद्धपरम्परायां सः बुद्धस्य सर्वप्रमुखः गृहस्थपोषकः इति स्मर्यते। तेन वर्षाणि यावत् भिक्षुसंघाय अन्नं, चीवराणि, दैनिकावश्यकानि च प्रदत्तानि, तथा च सम्यक्जीविका तथा गृहस्थनीतिविषयेषु बुद्धं नियमितरूपेण परामृष्टवान्।

तस्य स्वकीयं गृहं गृहस्थबौद्धसाधनायाः प्रायः आदर्शरूपम् अभवत्: तस्य भार्या पुण्णलक्खणा तथा तस्य सन्ततयः स्वयम् एव निष्ठावन्तः साधकाः इति स्मर्यन्ते। सूत्रपिटके तस्य गृहं पुनः पुनः उल्लिख्यते, यत् भिक्षवः साहाय्याय विश्वसनीयरूपेण प्राप्तुं शक्नुवन्ति इति स्थानं आसीत्।

जेतवनं तु अनाथपिण्डदस्य मरणानन्तरमपि शताब्दीभिः अतिष्ठत्, बौद्धविद्यायाः साधनायाः च केन्द्रं रूपेण निरन्तरं प्रवर्तमानम्। यः वणिक् सुवर्णेन तस्य भूखण्डस्य मूल्यं दत्तवान्, तस्य दिवङ्गततायाः बहुकालानन्तरम् अपि। तस्य नाम यत् स्थितम्, न तु तस्य पूर्वधनेन, अपितु तेन तत् धनं कियता पूर्णतया व्यययितुं वृतम् इत्यनेन। अद्यापि जेतवनस्य ध्वंसावशेषान् आधुनिके उत्तरप्रदेशे तीर्थयात्रिणः विद्वांसश्च दृष्ट्वा तत्स्थानं पुरातात्त्विकं कौतुकवस्तु इव नहि, अपितु जीवन्तं साक्ष्यरूपेण सम्मुखीकुर्वन्ति: एकः अगणितः दानकर्मः, यदि एकदा पूर्णतया कृतः, तदा तस्य दातुः हस्ताः धूलिं गतेऽपि शताब्दीषु परं शरणं दातुं शक्नोति।

विद्वांसः चिरकालात् स्थापितवन्तः यत् अस्य स्थानस्य अभिज्ञानं साहेत-महेत-अवशेषैः सह भवति। अनेकेभ्यः केवलं आख्यानात्मकेभ्यः वृत्तान्तेभ्यः भिन्नम् इदं वृत्तान्तं वास्तविकं भूखण्डं धारयति, यत्र अद्यापि आगन्तुकः स्थातुं शक्नोति। तत्र कृतेन उत्खननेन चुल्लवग्गेन वर्णितकालेन सह सम्बद्धाः विहारावशेषाः प्रकाशिताः सन्ति, येन शास्त्रं, शिल्पं, भूमिश्च सर्वे यत् समर्थयन्ति तस्य कथायाः पुरातात्त्विकं प्रमाणं योजितम्। सर् अलेक्ज़ाण्डर् कनिङ्गहम् प्रथमं 1862 ख्रिस्ताब्दे साहेत-महेतयोः टीलान् जेतवनरूपेण प्राचीन-श्रावस्तीरूपेण च अभिज्ञातवान्; ततः परं तत्र कृताः उत्खननाः चुल्लवग्गेन लगभग पञ्चविंशतिशतवर्षपूर्वं यत् अभिलिखितं तत् पुनः पुष्टयन्ति।