ਬੁੱਧ ਦਾ ਗਿਆਨ
ਬੋਧੀ ਰੁੱਖ ਹੇਠਾਂ ਸੱਚ ਦੀ ਖੋਜ
ਇਹ ਲੇਖ ਬੁੱਧ ਦੇ ਬੋਧ ਗਯਾ ਵਿਖੇ ਬੋਧੀ ਰੁੱਖ ਹੇਠਾਂ ਬੈਠ ਕੇ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸੰਕਲਪ, ਮਾਰ ਦੇ ਪਰਤਾਵੇ, ਅਤੇ ਚਾਰ ਆਰੀਆ ਸੱਚਾਂ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।
ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਇੱਕ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਸਿਧਾਰਥ ਗੌਤਮ ਆਪਣੇ ਮਹਿਲ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਛੱਡ ਕੇ ਸੱਚ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਨਿੱਕਲ ਗਿਆ। ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਖੋਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਬੋਧ ਗਯਾ (ਅੱਜ ਦੇ ਬਿਹਾਰ ਰਾਜ ਵਿੱਚ) ਨਾਮਕ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਉੱਥੇ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ, ਵੱਡਾ ਬੋਧੀ ਰੁੱਖ (ਪੀਪਲ ਦਾ ਰੁੱਖ) ਦੇਖਿਆ। ਉਸਨੇ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਰੁੱਖ ਹੇਠਾਂ ਬੈਠ ਕੇ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਉੱਠੇਗਾ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਸਨੂੰ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸੱਚਾ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ। ਉਸਨੇ ਪੱਕੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, "ਭਾਵੇਂ ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ ਸੁੱਕ ਜਾਵੇ, ਭਾਵੇਂ ਮੇਰੀ ਚਮੜੀ ਅਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਣ, ਪਰ ਮੈਂ ਇਸ ਥਾਂ ਤੋਂ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਹਿਲਾਂਗਾ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਮੈਨੂੰ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।" ਇਹ ਉਸਦਾ ਅਟੱਲ ਸੰਕਲਪ ਸੀ।
ਜਦੋਂ ਸਿਧਾਰਥ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਮਾਰਾ (ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇੱਛਾਵਾਂ, ਭਰਮ, ਅਤੇ ਡਰ ਨਾਲ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰੱਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ) ਉੱਥੇ ਆਇਆ। ਮਾਰਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਡਰਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਭਿਆਨਕ ਰਾਖਸ਼, ਗਰਜ, ਅਤੇ ਹਨੇਰੀ ਆਂਧੀ ਭੇਜੀ। ਪਰ ਸਿਧਾਰਥ ਡਰਿਆ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਰਿਹਾ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਪਹਾੜ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਮਾਰਾ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸੁੰਦਰ ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਲੁਭਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਸਿਧਾਰਥ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਦਾ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਚ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸੀ।
ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਮਾਰਾ ਨੇ ਸਿਧਾਰਥ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ, "ਤੂੰ ਕਿਸ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈਂ ਕਿ ਤੂੰ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈਂ?" ਸਿਧਾਰਥ ਨੇ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਜ਼ਮੀਨ ਵੱਲ ਵਧਾਇਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ, "ਧਰਤੀ ਮੇਰੀ ਗਵਾਹ ਹੈ।" ਇਹ 'ਭੂਮੀ ਸਪਰਸ਼ ਮੁਦਰਾ' (ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਦਾ ਇਸ਼ਾਰਾ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਨੇ ਹਿਲਾ ਕੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਮਾਰਾ ਹਾਰ ਕੇ ਭੱਜ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਸਿਧਾਰਥ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਇਕਾਗਰ ਸੀ।
ਉਸ ਰਾਤ, ਪਹਿਲੇ ਪਹਿਰ ਵਿੱਚ, ਸਿਧਾਰਥ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ। ਉਸਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਉਹ ਕਈ ਵਾਰ ਜਨਮਿਆ ਸੀ, ਕਈ ਵਾਰ ਮਰਿਆ ਸੀ। ਦੂਜੇ ਪਹਿਰ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ - ਕਿਵੇਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਫਿਰ, ਤੀਜੇ ਪਹਿਰ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਸਵੇਰ ਦਾ ਤਾਰਾ ਚੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਸੱਚ ਦਾ ਪੂਰਾ ਗਿਆਨ ਹੋਇਆ। ਉਸਨੇ ਚਾਰ ਆਰੀਆ ਸੱਚ (ਪਵਿੱਤਰ ਸੱਚ) ਸਮਝ ਲਏ।
ਇਹ ਚਾਰ ਸੱਚ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ: ਪਹਿਲਾ, ਦੁੱਖ ਹੈ - ਜਨਮ, ਬੁਢਾਪਾ, ਬਿਮਾਰੀ, ਮੌਤ, ਅਤੇ ਜੋ ਚੀਜ਼ਾਂ ਅਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਉਹ ਨਾ ਮਿਲਣਾ, ਸਭ ਦੁੱਖ ਹਨ। ਦੂਜਾ, ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ - ਇਹ ਇੱਛਾਵਾਂ, ਲਗਾਵ, ਅਤੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਤੀਜਾ, ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ - ਇਨ੍ਹਾਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਕੇ। ਚੌਥਾ, ਇਸ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਰਸਤਾ ਹੈ - ਇਹ ਅੱਠ-ਅੰਗੀ ਰਸਤਾ (ਸਹੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸਹੀ ਸੰਕਲਪ, ਸਹੀ ਬੋਲ, ਸਹੀ ਕਰਮ, ਸਹੀ ਜੀਵਨ, ਸਹੀ ਯਤਨ, ਸਹੀ ਸਮ੍ਰਿਤੀ, ਸਹੀ ਸਮਾਧੀ) ਹੈ।
ਇਸ ਗਿਆਨ ਨਾਲ, ਸਿਧਾਰਥ 'ਬੁੱਧ' (ਜਾਗ੍ਰਿਤ ਵਿਅਕਤੀ) ਬਣ ਗਿਆ। ਉਹ ਰੁੱਖ ਹੇਠਾਂ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਇਹ ਸੁਨੇਹਾ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈਆਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਘਟਨਾ ਬੋਧ ਗਯਾ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰੀ, ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਬੋਧੀ ਰੁੱਖ ਅੱਜ ਵੀ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹੀ-ਬਹੁਤੀ ਭਿੰਨਤਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਮੁੱਖ ਵੇਰਵੇ ਸਾਰੇ ਮੁੱਖ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝੇ ਹਨ।
ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ?
ਸਥਾਨ
ਬੁੱਧ ਨੇ ਬੋਧ ਗਯਾ (ਅੱਜ ਦੇ ਬਿਹਾਰ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੀਪਲ ਦੇ ਰੁੱਖ ਹੇਠਾਂ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਰੁੱਖ ਅੱਜ ਵੀ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਅਤੇ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸੰਕਲਪ
ਸਿਧਾਰਥ ਨੇ ਰੁੱਖ ਹੇਠਾਂ ਬੈਠ ਕੇ ਪੱਕਾ ਇਰਾਦਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਉੱਠੇਗਾ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਸਨੂੰ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਸਦਾ ਸਰੀਰ ਸੁੱਕ ਜਾਵੇ।
ਮਾਰਾ ਦੇ ਪਰਤਾਵੇ
ਮਾਰਾ (ਇੱਛਾਵਾਂ ਅਤੇ ਭਰਮ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ) ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਭਿਆਨਕ ਰਾਖਸ਼ ਅਤੇ ਹਨੇਰੀ ਆਂਧੀ ਭੇਜ ਕੇ ਡਰਾਇਆ, ਫਿਰ ਆਪਣੀਆਂ ਸੁੰਦਰ ਧੀਆਂ ਨਾਲ ਲੁਭਾਇਆ, ਪਰ ਸਿਧਾਰਥ ਅਡੋਲ ਰਿਹਾ।
ਭੂਮੀ ਸਪਰਸ਼ ਮੁਦਰਾ
ਜਦੋਂ ਮਾਰਾ ਨੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ 'ਤੇ ਸਵਾਲ ਉਠਾਇਆ, ਤਾਂ ਸਿਧਾਰਥ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸੱਜਾ ਹੱਥ ਜ਼ਮੀਨ ਵੱਲ ਵਧਾ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਧਰਤੀ ਮੇਰੀ ਗਵਾਹ ਹੈ।” ਇਸ ਇਸ਼ਾਰੇ ਨੂੰ ‘ਭੂਮੀ ਸਪਰਸ਼ ਮੁਦਰਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਹਿੱਲ ਕੇ ਮਾਰਾ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ।
ਤਿੰਨ ਪਹਿਰਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ
ਉਸ ਰਾਤ ਪਹਿਲੇ ਪਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸਿਧਾਰਥ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਦੇਖੇ, ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਜਨਮ-ਮੌਤ ਦਾ ਚੱਕਰ ਸਮਝਿਆ, ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਪਹਿਰ ਵਿੱਚ, ਸਵੇਰ ਦੇ ਤਾਰੇ ਨਾਲ, ਉਸਨੂੰ ਚਾਰ ਆਰੀਆ ਸੱਚ (ਦੁੱਖ, ਕਾਰਨ, ਨਿਵਾਰਣ, ਅਤੇ ਅੱਠ-ਅੰਗੀ ਰਸਤਾ) ਦਾ ਪੂਰਾ ਗਿਆਨ ਹੋਇਆ।
Buddha
ਬੋਧ ਧਰਮ ਤੋਂ ਹੋਰ
ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ
ਉਹੀ ਸਿੱਖਿਆ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜਦੀ