विपश्यना ध्यान

विपश्यना भनेको मूल रूपमा 'विशेष प्रकारले हेर्नु' वा 'वास्तविकतालाई जस्तो छ त्यसरी नै देख्नु' हो। यो बौद्ध परम्पराका सबैभन्दा पुरानो ध्यान अभ्यासहरूमा गनिन्छ। यस साधनाको मुख्य उद्देश्य मन र शरीरबीचको सम्बन्धलाई गहिरो रूपमा बुझ्नु र जीवनका दुःखहरूबाट मुक्ति पाउनु हो। यस अभ्यासमा कुनै पनि कल्पना वा बाहिरी देवताको आरधना गरिँदैन, तर आफ्नै भित्री अनुभवलाई केलाइन्छ। विपश्यना अभ्यासको पहिलो चरणमा साधकले आफ्नो प्राकृतिक श्वासप्रश्वासमा ध्यान केन्द्रित गर्छ। नाकको टुप्पामा वा माथिल्लो ओठमा हावाको आवतजावत महसुस गर्दै मनलाई शान्त बनाउने अभ्यास गरिन्छ। यसरी मन स्थिर भएपछि, शरीरमा उत्पन्न हुने विभिन्न संवेदनाहरू जस्तै– चिसोपन, गर्मी, दुख्ने, वा सुनिने अनुभवहरूलाई बिना कुनै प्रतिक्रिया तटस्थ भएर अवलोकन गरिन्छ। यस अभ्यासको मूल मन्त्र 'समता' वा समानता राख्नु हो। जब शरीरमा कुनै राम्रो वा नराम्रो अनुभूति हुन्छ, तब मानिस प्रायः त्यसप्रति लोभिने वा रिस गर्ने गर्छ। तर विपश्यनाले हामीलाई ती अनुभूतिहरू क्षणिक हुन् र आफैँ नष्ट हुन्छन् भन्ने सत्य महसुस गराउँछ। यो प्रक्रियाले मनलाई पुराना नकारात्मक बानी र प्रतिक्रियाहरूबाट मुक्त गराउँछ। यसरी आफ्नै शरीर र मनको गहिराइमा गएर सत्यको साक्षात अनुभव गर्नु नै विपश्यनाको मार्ग हो, जसले मानिसलाई जीवनका सबै भ्रमबाट टाढा राखेर आन्तरिक शान्ति र मुक्तितर्फ लैजान्छ।