विपश्यना-ध्यानम्

विपश्यना इति शब्दः ‘पश्यति’ इति धातोः ‘पश्यना’ इत्यस्य “विशेषेण स्पष्टतया” इति अर्थयुक्तेन उपसर्गेन ‘वि-’ इत्यनेन संयुक्तः अस्ति; तस्य अर्थः वस्तूनि केवलं यथा प्रतीयन्ते तथा न, अपि तु यथार्थतया यथावत् पश्यति इति। भगवता बुद्धेन तस्याः साधनायाः विधिः स्मृत्युपस्थानसूत्रे प्रतिपादिता। तत् सूत्रं मध्यमनिकायस्य दशमं सूत्रम् इति संरक्षितं, पुनश्च दीर्घतरं रूपेण दीर्घनिकायस्य द्वाविंशं सूत्रम् — महास्मृत्युपस्थानसूत्रम् इति। तत्र भगवान् स्मृतिमार्गम् एतं सत्त्वानां विशुद्ध्यर्थं, शोकस्य अतिक्रमणाय, दुःखनिरोधाय, निर्वाणस्य साक्षात्कारार्थं च “एकमात्रः मार्गः” इति अवदत्।

स्मृत्युपस्थानसूत्रं साधनाक्रमं चतुर्णां स्मृत्युपस्थानानां परितः सुसंयोजितं करोति। प्रत्येकम् एकः भिन्नः परिप्रेक्ष्यः अस्ति, यस्मिन् साधकः विचारं विना, हस्तक्षेपं विना, प्रत्यक्षं अनुभवं निरीक्षते:

परम्परा मन्यते यत् विपश्यना विद्यमानानां प्राचीनतमेषु ध्यानविधिषु अन्यतमा अस्ति; पूर्वे बुद्धाः तां उपदिष्टवन्तः, सा च सिद्धार्थगौतमेन प्रायः अढाई सहस्रवर्षपूर्वं नूतनतया निर्मिता नासीत्, अपि तु पुनराविष्कृता इति उच्यते। भगवतः जीवनानन्तरं शताब्दीषु साधना भारते सर्वत्र प्रसृता, दक्षिणपूर्व-एशियायां च गता। तीव्रसाधनायाः परम्परा कालेन स्वयं भारते क्षीणाभूत्, किन्तु म्यान्मारस्य थेरवादबौद्धसमुदायेषु प्रायः अक्षुण्णा स्थिता। ततः विंशतिशतके गोयेङ्कादिभिः आचार्यैः सा पुनः भारते, ततः विश्वव्यापकं प्रसारिता; ते दशदिवसीयेषु आवासशिबिरेषु तां अध्यापयन्ति, यत्र जीवितस्मृत्या ग्रन्थेन च यथा शक्यं भगवता स्मृत्युपस्थानसूत्रे निर्दिष्टः क्रमः अनुसृतः।

परम्परागत-साधना आनापानस्मृत्या आरभ्यते, यां भगवान् आनापानस्मृतिसूत्रे स्वतन्त्रतया वर्णितवान्। साधकः शान्तः उपविशति, श्वासोच्छ्वासस्य स्वाभाविकलयं पूर्णतया अवधारयति, तं कथमपि न नियन्त्रयति न परिवर्तयति। एषः सरलः आलम्बः अशिक्षितस्य चित्तस्य चञ्चलं परिभ्रमणशीलं स्वभावं शमयति, स्थिरं सूक्ष्मं च अवधानं तीक्ष्णं करोति। एषा अनिवार्या आधारशिला अस्ति, यां भगवान् स्वयमपि सूक्ष्मतरसाधनायाः पूर्वं स्वतन्त्रस्य प्रवचनस्य योग्यं विषयं मन्यते स्म।

अवधाने स्थिरीभूते साधना शारीरिकसंवेदनानां व्यवस्थितनिरीक्षणं प्रति विस्तारं गच्छति; शरीरं क्रमशः परिक्रम्य यदुदेति तत् अवलोक्यते: उष्णता, शीतलता, दाबः, कम्पनं, वेदना, अथवा सूक्ष्मतमः स्पन्दः। साधकः न सुखदसंवेदनानां पश्चाद् धावने, न च दुःखदानां निष्कासने प्रशिक्षितः भवति; अपि तु प्रत्येकस्य उदयं, परिवर्तनं, लयं च केवलं निरीक्षते। एषा शुद्धावधानस्य साधना अस्ति, या धारयितुं अतीव कठिना, यतः संवेदनां प्रति चित्तस्य प्रतिक्रियाभ्यासः सामान्यजीवने जनाः यत् जानन्ति तस्मादपि गभीरतरः अस्ति।

शरीरं तस्य संवेदनाश्च अनुसृत्य स्मृत्युपस्थानसूत्रं चित्तस्य स्वकीयायाः वर्तमानावस्थायाः प्रति अपि अवधानं निर्दिशति — चित्तानुपश्यना, यत्र पश्यति इदानीं चित्तं लोभं, द्वेषं, मोहं वा वहति, अथवा तेभ्यः मुक्तम् अस्ति वा। धर्मानुपश्यनायां च पञ्च नीवरणानाम् उदयव्ययौ, पुरुषस्य अनुभवं रचयन्तः पञ्चस्कन्धाः, बोधिं प्रति नयन्ति सप्त बोध्यङ्गानि च अवलोक्यन्ते। चत्वारि स्मृत्युपस्थानानि सम्मिलितरूपेण एकं अविच्छिन्नं निरीक्षणक्षेत्रं निर्मान्ति: काये, वेदनायां, चित्ते, मानसिकगुणे वा यत् किमपि उदेति, तत् साधनायाः बहिः न तिष्ठति; न च कमपि निरीक्षितं विषयं अन्यस्मात् अधिकं वा न्यूनं वा अवधानयोग्यं मन्यते।

एषा निरन्तरा, अप्रतिक्रियाशीला निरीक्षणा यत् प्रकाशयितुम् इच्छति, सा अनित्यता अस्ति — सर्वं संवेदनं, चिन्तनं, भावः च अपवादं विना उदेति लीयते च, इति प्रत्यक्षा, अनुभवात्मिका अवगतिः। एषा श्रद्धया स्वीकरणीया सिद्धान्तरूपेण न प्रस्तूयते, अपि तु स्वकीयस्य शरीरस्य चित्तस्य च परिवर्तमानपृष्ठे प्रतिक्षणं स्वयं सत्यापनीया वस्तुरूपेण प्रस्तूयते। एतत् स्पष्टं द्रष्टुं तृष्णायाः — यत् सुखदानुभवे आसक्तं दुःखदानुभवात् च विमुखं भवति — शिथिलीकरणम् इति अवगम्यते। भगवान् द्वितीये आर्यसत्ये दुःखस्य — दुःखमेव — मूलकारणं यं तन्त्रम् अनिर्दिशत्, एषः स एव अस्ति।

निरन्तरा साधना चित्तस्य गभीरतमं संस्कारम् क्रमशः शोधयति इति उच्यते: केवलं एकजीवने प्रतिक्रियासु सञ्चिताः तृष्णा-द्वेषाभ्यासाः, परम्परानुसारं च अस्मात् जीवनात् पूर्वं अनेकजन्मसु सञ्चिताः। पालित्रिपिटके अस्य मार्गस्य लक्ष्यं सर्वत्र निर्वाणम् इति निर्दिष्टम्। तत् न स्थानं, न पुरस्कारः, अपि तु लोभस्य, द्वेषस्य, मोहस्य च पूर्णं निर्वाणम्, यदा चित्तं केवलं विश्वासात् न, अपि तु साक्षात् अन्तर्दृष्ट्या अन्ततः सर्वेषाम् अनुभवानां यथार्थं परिवर्तनशीलं च स्वरूपं दृष्टवान्। परम्परा मन्यते यत् अनेनैव प्रकारेण निरन्तरया अन्तर्दृष्ट्या बोधिवृक्षस्य अधः स्वयं सिद्धार्थगौतमः बुद्धः अभवत्। अतः विपश्यना बौद्धधर्मे बहूनां ध्यानोपायानां मध्ये एकमात्रः उपायः न, अपि तु यया विधिना परम्परायाः संस्थापकः बोधिम् प्राप्नोत्, सैव विधिः; यं बोधिं अन्येषां कृते सुलभां कर्तुमेव सम्पूर्णः मार्गः विद्यते।