વિપશ્યના ધ્યાન

વિપશ્યના એ બૌદ્ધ પરંપરાની સૌથી જૂની ધ્યાન પદ્ધતિઓમાંની એક છે. વિપશ્યના શબ્દનો અર્થ થાય છે 'ખાસ પ્રકારે જોવું' અથવા 'કોઈપણ વસ્તુને જેવી છે તેવી જ વાસ્તવિકતામાં જોવી'. આ ધ્યાનને મુક્તિ અથવા દુઃખોમાંથી છુટકારો મેળવવાનો એક મહત્વપૂર્ણ માર્ગ માનવામાં આવે છે. આ પદ્ધતિનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય મનને શાંત કરવાનો અને આપણા પોતાના શરીર તથા મનની ઊંડાણોમાં શું ચાલી રહ્યું છે તેનો સાચો ખ્યાલ મેળવવાનો છે. વિપશ્યનાના અભ્યાસમાં કોઈ ખાસ ધાર્મિક વિધિ કે દેવી-દેવતાઓની પૂજા કરવામાં આવતી નથી. તેના બદલે, ધ્યાન ધરનાર વ્યક્તિએ શાંત બેસીને પોતાના શ્વાસ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાનું હોય છે. જ્યારે નાસિકાના ટેરવા પર શ્વાસ આવતો અને જતો અનુભવાય છે, ત્યારે મન એકાગ્ર બનવા લાગે છે. શ્વાસની સાથે-સાથે શરીર પર થતી વિવિધ સંવેદનાઓ જેવી કે ગરમી, ઠંડી, ખંજવાળ કે પીડાને પણ કોઈપણ પ્રકારના રાગ કેદ્વેષ વિના માત્ર જોવાની હોય છે. આ પદ્ધતિમાં એ શીખવવામાં આવે છે કે દુનિયામાં કોઈપણ અનુભવ કાયમી નથી. સુખ હોય કે દુઃખ, બધું જ બદલાતું રહે છે. આ સત્યને માત્ર બૌદ્ધિક રીતે નહીં, પરંતુ પોતાના અનુભવ દ્વારા સમજવું એ જ વિપશ્યનાનો મૂળભૂત હેતુ છે. આ સત્યની અનુભૂતિ દ્વારા મનમાંથી લોભ, ગુસ્સો અને અજ્ઞાનતા ઓછા થવા લાગે છે, અને વ્યક્તિ શાંતિ તથા મુક્તિના માર્ગ પર આગળ વધે છે.