दुःखम्

बौद्धधर्मस्य पवित्रोपदेशेषु दुःखम् आर्यसत्यचतुष्टयस्य प्रथमं सत्यम् अस्ति; तत् संसारे स्थितानां सत्त्वानां मूलभूतां स्थितिं प्रकाशयति। एषा शिक्षा प्रथमतः धर्मचक्रप्रवर्तनसूत्रे संयुक्तनिकाये 56.11 इत्यत्र प्रोक्ता, या बुद्धस्य प्रथमा देशना अस्ति; सा सारनाथस्य मृगदावे ऋषिपत्तने पञ्चवर्गीयेभ्यः पञ्चभ्यः तपस्विभ्यः दत्ता, ये पूर्वं तस्य सहतपस्विनः आसन्। बौद्धपरम्परा एतत् क्षणं धर्मचक्रस्य प्रवर्तनरूपेण पूजयति, यत् प्रथमवारं शिक्षा अन्येभ्यः श्रोतुं प्रवर्तिता; तत् च प्रतिवर्षम् आषाढपूर्णिमायाम् आषाढपूजायां स्मर्यते, यत् अस्याः देशनायाः स्मरणदिनम् अस्ति।

प्रायः दुःखम् इति पीडा, वेदना, क्लेशः वा अनूद्यते; किन्तु दुःखस्य अर्थः कस्मिंश्चिदपि एकस्मिन् आङ्ग्लपदे पूर्णतया न गृह्यते। तत् सर्वेषु लौकिकेषु प्रपञ्चेषु व्याप्तां गम्भीरां न्यूनतां, अपूर्णतां, अविश्वसनीयतां च सूचयति। केचन अनुवादकाः 'असन्तोषम्' इति शब्दं रोचन्ते, यतः तत् 'पीडा' इत्यस्मात् न्यूनं नाटकीयम् अस्ति। दुःखं न केवलं तीव्रां वेदनां सूचयति, अपि तु तां सूक्ष्मां निरन्तरां अस्वस्थतां यया साधारणं सुखमयं जीवनम् अपि रञ्जितं भवति—अर्थात् कस्यचिदपि वस्तुनः सम्यक् स्थिरता वा पूर्णता न भवतीति भावः। एतत् पदं ननु चक्रस्य अक्षं प्रति सम्यक् न सम्बद्धस्य नाभेः मूलार्थं गृह्यते; यः चक्रः परिभ्रमति किन्तु कदापि सुगमं न चलति। बहवः टीकाकाराः मन्यन्ते यत् एषः प्रतीकः दुःखस्य जीवितबोधम् अधिकं समीपं वर्तते, यत् कोऽपि पीडावाचकः शब्दः साधयितुं न शक्नोति।

सूत्रं दुःखं केवलं अमूर्तं न त्यजति। बुद्धः तत् अष्टौ विशिष्टरूपेषु निर्दिशति: जन्म दुःखम्, जरा दुःखम्, व्याधिः दुःखम्, मरणं दुःखम्; शोकः, परिदेवनं, दुःखं, दौर्मनस्यं, उपायासः च दुःखम्; अप्रियैः सह सम्प्रयोगः दुःखम्, प्रियैः सह वियोगः दुःखम्, अभिलषितस्य अलाभः च दुःखम्। संक्षेपेण, सः निष्कर्षयति यत् उपादानस्कन्धाः पञ्च—रूपं, वेदना, संज्ञा, संस्काराः, विज्ञानं च—स्वयमेव दुःखम् अस्ति। एतदेव तत् यद् सः स्वस्य अनन्तरवर्तिन्यां देशनायां, अनात्मलक्षणसूत्रे, पुनः प्रकाशयति, यत्र दर्शयति यत् तेषु स्कन्धेषु कोऽपि स्थिरः आत्मा नास्ति। द्वे अपि देशने समानेभ्यः पञ्चभ्यः श्रोतृभ्यः परस्परं दिनैः सह दत्ते। परम्परा तत् एकं सम्बद्धं तर्कम् मन्यते: प्रथमतः, सप्रत्ययं (संस्कृतं) अस्तित्वं स्वभावतः असन्तोषजनकम् अस्ति; द्वितीयतः, येषां स्कन्धानाम् एतादृशं दुःखं भवति, तेषाम् एव स्थिरः आत्मा इति निर्धारणं प्रथमतः न सम्भवति।

परवर्ती बौद्धटीका अस्मिन् एकस्मिन् सत्ये त्रीन् स्तरान् भेदयति; अतः दुःखम् केवलं स्पष्टपीडायाः विषयः न भवति। दुःखदुःखम् इति पीडायाः सामान्यं दुःखम्: यथा पादस्य प्रस्खलनम्, शोकाकुलं हृदयम्, क्षयकारी व्याधिः। एषः स्तरः यस्मिन् सर्वाः भाषाः स्वकीयान् शब्दान् धारयन्ति, दैनन्दिनप्रयोगे 'दुःख' इत्यस्य यः अर्थः सः एव।

विपरिणामदुःखम् परिवर्तनस्य दुःखम् अस्ति। यथार्थं सुखम् अपि तस्य हानेः आरम्भे एव तिक्तं भवति; तस्य नाशस्य चिन्ता तत् सुखं यावत् स्थितं भवति तावदपि छायायते। हर्षपूर्णं पुनर्मिलनं स्वयं तस्य अनन्तरवर्तिनः वियोगस्य बीजं वहति।

संस्कारदुःखम् सर्वाधिकं सूक्ष्मं व्यापकं च स्तरः अस्ति, अर्थात् सप्रत्ययस्य अस्तित्वस्य अन्तर्निहितः असन्तोषः। तत् तटस्थे वा शान्ते वा अवस्थायामपि विद्यते, यतः हेतुप्रत्ययैः निर्मितं यत् किमपि तत् उत्पद्यते विलीयते च सर्वस्मिन् च तेनैव अस्थिरतया युक्तं भवति, यद्यपि कस्मिंश्चित् क्षणे सा अस्थिरता सचेतनतया अनुभूयते वा न वा।

यतः सर्वं सप्रत्ययं वस्तु उत्पद्यते, तिष्ठति, अवश्यं च क्षीयते, कालक्षेत्रे किमपि परमं स्थिरं शान्तिं वा शाश्वतम् आश्रयं दातुं न शक्नोति। बौद्धशिक्षायाम् एतत् निराशायाः उपदेशः नास्ति; अपि तु चतुर्भागीयस्य निदानस्य प्रथमः सर्वाधिकः सत्यनिष्ठः च पदक्षेपः अस्ति। यथा वैद्यः चिकित्सां संरचयति तथा एतत् संरचितम्, न तु यथा कविः विलापं रचयति। रोगं सम्यक् नाम्ना निर्दिश्य प्रथमा देशना तस्य हेतुम् अपि निर्दिशति: सा तृष्णा, यः इन्द्रियसुखस्य तृष्णा, अस्तित्वस्य निरन्तरतायाः तृष्णा, अभावस्य च तृष्णा। ततः सा तस्य उपायं निर्दिशति: तृष्णायाः एव निरोधम्; अन्ते च अष्टाङ्गिकं मार्गम्—सम्यग्दृष्टिः, सम्यक्सङ्कल्पः, सम्यग्वाक्, सम्यक्कर्मान्तः, सम्यगाजीवः, सम्यग्व्यायामः, सम्यक्स्मृतिः, सम्यक्समाधिः च—यः तत्र नयति। अस्यां देशनायां दुःखं कदापि एकाकि न उपस्थाप्यते; तत् सर्वदा तस्य अन्तस्य मार्गस्य आद्यं सत्यम् अस्ति, न तु केवलं स्वस्मिन् मननीयः निर्णयः।

यैः पञ्चभिः तपस्विभिः मृगदावे एषा देशना प्रथमं श्रुता, तेषां कृते इयं शिक्षा श्रद्धया स्वीकरणीयः सिद्धान्तः नासीत्; अपि तु स्वानुभवं सत्यनिष्ठया परीक्षितुं निमन्त्रणम् आसीत्। एतदेव निमन्त्रणं पदस्य सरलानुवादस्य प्रतिरोधस्य मूले अस्ति: दुःखं श्रोतारम् आह्वयति यत् स्वजीवने बुद्धेन निर्दिष्टानां अष्टानां रूपाणां प्रत्येकं लक्षयेत्, न तु सुखदस्य विचारस्य सन्तुष्टः भवेत् यत् दुःखं केवलं दुर्भाग्यम् अस्ति, उत्तमपरिस्थित्या परिहार्यम्, न तु सप्रत्ययस्य अस्तित्वस्यैव संरचनात्मकं लक्षणम्।

अतएव प्रथमं आर्यसत्यम् कस्यापि समाधानस्य पूर्वं शिक्ष्यते। यः श्रोता स्वानुभवे दुःखं स्पष्टं न परिचिनोति, तस्य तस्य हेतौ तस्य निरोधे वा अन्वेषणे कारणं नास्ति; रोगस्य स्वीकारात् पूर्वं प्रस्तुता औषधिः प्रायः गम्भीरं न गृह्यते, अपि तु उपेक्ष्यते। बुद्धः यत् समस्यायाः सत्यनिष्ठं नामकरणेन आरभते, तत्क्षणं सुखप्रतिज्ञया नहि, तेन सः अवशिष्टायाः शिक्षायाः संरचनायाः स्वीकारस्य च प्रतिरूपं स्थापयति।