उपसाळ्हकजातकम्

बुद्धः जेतवने इमां कथाम् अकथयत्, जातकाट्ठकथा च एताम् जातकसंख्या १६६ इति उपसाळ्हजातकम् इति अभिलिखति। एषा उपसाळ्हनामकस्य ब्राह्मणस्य कथा अस्ति, यः श्मशानविषये अतिशयं शुचिताप्रियः आसीत्। सः धनवान् समृद्धः च आसीत्, विहारस्य सम्मुखे च निवसति स्म, तथापि बुद्धेषु स्नेहं न दर्शितवान्, यतः सः मिथ्यादृष्टौ आसक्तः आसीत्। किन्तु तस्य बुद्धिमान् विवेकी च पुत्रः आसीत्।

यदा सः वृद्धः अभवत्, तदा ब्राह्मणः स्वपुत्रम् अवदत्, “मम शरीरं यत्र कोऽपि चण्डालः दाह्यते तादृशे श्मशाने मा दाहयतु। अनुपलिप्तं कञ्चित् स्थानम् अन्विष्य मम दाहार्थम्।” पुत्रः प्रत्युवाच यत् सः पितुः शरीराय योग्यं श्मशानं न जानाति। “प्रिय पितः,” सः अवदत्, “त्वं पुरतः गच्छ, स्वयं च तत् स्थानं दर्शय यत्र अहं त्वां दहेयम्।”

ब्राह्मणः अनुमेने। सः पुत्रं नगरात् बहिः गृध्रकूटस्य शिखरं प्रति नीतवान्। “अत्र, मम पुत्र,” सः अवदत्, “कदापि कोऽपि चण्डालः न दाह्यते। अत्र त्वं मां दहेः।” ततः सः पुत्रेण सह पर्वतात् अवरोहितुं प्रारब्धवान्।

तस्यां सायं शास्ता अवलोकयति स्म यत् स्वसुहृत्सु कः मुक्त्यर्थं परिपक्वः अस्ति। सः दृष्टवान् यत् अयं पिता पुत्रश्च स्रोतापत्तिमार्गे प्रवेशार्हौ स्तः। अतः सः पर्वतपादं गत्वा मृगयोः प्रतीक्षमाणः व्याधः इव तत्र उपविष्टवान्, यावत् तौ शिखरात् न अवरोहतः।

तौ अवरुह्य शास्तारं दृष्टवन्तौ। सः तौ अभिवाद्य पृष्टवान्, “ब्राह्मणौ, कुत्र गच्छथः?” युवा तस्मै स्वकार्यं न्यवेदयत्। “तर्हि आगच्छतम्,” शास्ता अवदत्। “यत् स्थानं तव पिता निर्दिष्टवान् तत् मां दर्शय।”

त्रयः एकत्र पर्वतम् आरुरुहुः। “कतमत् स्थानम्?” शास्ता पृष्टवान्। “भदन्त,” युवा अवदत्, “एतेषां त्रयाणां पर्वतानां मध्यस्थः प्रदेशः एव यत् सः मां दर्शितवान्।”

शास्ता अवदत् यत् इदं प्रथमं न, यत् पिता श्मशानविषये अतिशयं शुचिताप्रियः अस्ति। सः पूर्वमपि एवम् आसीत्, दीर्घकालात् पूर्वं च सः स्वदाहार्थम् एतत् एव स्थानं निर्दिष्टवान्। ब्राह्मणस्य याचनया शास्ता तेषां प्राचीनां कथां कथितवान्।

एकदा, अस्मिन् एव राजगृहनगरे, एषः एव ब्राह्मणः उपसाळ्हः निवसति स्म, तस्य एव पुत्रः च आसीत्। तस्मिन् काले बोधिसत्त्वः मगधस्य ब्राह्मणकुले जातः आसीत्। विद्याभ्यासस्य समाप्तौ सः प्रव्रज्यां स्वीकृत्य, इन्द्रियबलानि समापत्तीः च भावयित्वा, हिमालये चिरकालं ध्यानानन्दे निमग्नः अवसत्।

एकदा सः गृध्रकूटस्थात् स्वाश्रमात् लवणं मसालां च क्रेतुं निर्गतवान्। तस्य अनुपस्थितौ ब्राह्मणः स्वपुत्रेण सह तथैव अवदत् यथा वर्तमाने अवदत्। पुत्रः उचितं स्थानं दर्शयितुं ययाचे, सः च एतत् एव स्थानं दर्शितवान्।

यदा पिता पुत्रेण सह अवरोहति स्म, तदा सः बोधिसत्त्वं दृष्ट्वा तत्समीपं गतवान्। बोधिसत्त्वः बुद्धेन पृष्टं समानम् एव प्रश्नं पृष्टवान्, पुत्रस्य उत्तरं च प्राप्तवान्। “द्रक्ष्यामः,” सः अवदत्, “यत् तव पिता यत् स्थानं तव दर्शितवान् तत् अनुपलिप्तम् अस्ति वा न वा।” सः तान् स्वेन सह पर्वतम् आरोहयत्।

“एतेषां त्रयाणां पर्वतानां मध्ये प्रदेशः,” पुत्रः अवदत्, “शुद्धः अस्ति।”

“वत्स,” बोधिसत्त्वः प्रत्युवाच, “अस्मिन् एव स्थाने दग्धानां जनानाम् अन्तः नास्ति। तव स्वपिता, यः इदानीमिव राजगृहे ब्राह्मणरूपेण जातः, उपसाळ्हनाम्नैव प्रसिद्धश्च, अस्मिन् गिरौ चतुर्दशसहस्रजन्मसु दग्धः अभवत्। समग्रे भूमण्डले तादृशं कोऽपि स्थानं न लभ्यते यत्र शवः न दग्धः, यत् श्मशानं न अभवत्, यत् कपालैः न आच्छादितम्।”

सः एतत् पूर्वजन्मस्मरणशक्त्या अजानात्। ततः सः द्वे गाथे उक्तवान्। प्रथमा गाथा एवम् अस्ति — चतुर्दशसहस्रम् उपसाळ्हाः अस्मिन् स्थले दग्धाः, विशाले जगति च न कुत्रापि तत् स्थलं यत्र मृत्युः नास्ति। द्वितीया गाथा एवम् अस्ति — यत्र दया, सत्यम्, धर्मः, संयमः, आत्मनियन्त्रणं च सन्ति, तत्र मृत्युः प्रवेशं न लभते, तत्र च प्रत्येकः सन्तात्मा गच्छति।

यदा बोधिसत्त्वः एवं पितरं पुत्रं च अनुशिष्टवान्, तदा सः चतस्रः ब्रह्मविहारभावनाः अभ्यस्य ब्रह्मलोकं प्रति प्रस्थितवान्।

प्रवचनान्ते शास्ता सत्यानि प्रकाशितवान्, जन्म च अभिज्ञातवान्। सत्यानां समाप्तौ पिता पुत्रश्च स्रोतापत्तिफले प्रतिष्ठितौ अभवताम्। “पिता पुत्रश्च तदा यथा इदानीं तथैव आस्ताम्, तपस्वी च अहम् एव आसम्।”

उपसाळ्हजातकं जन्मना शुद्धेः हृदयं प्रति साक्षात् गच्छति। वृद्धः ब्राह्मणः तादृशं स्थानम् इच्छति स्म यत् कदापि कमपि चण्डालं न स्पृष्टवत्, बोधिसत्त्वश्च दर्शितवान् यत् तादृशं स्थानं नास्ति, यतः पृथिव्याः प्रत्येकः अंशः श्मशानम् अभवत्। यत् काश्चन भूमिः काश्चन जनाश्च स्वभावतः शुद्धाः, अन्ये स्वभावतः अशुद्धाः इति मतं मृत्योः तथ्यस्य समक्षं न तिष्ठति।

द्वितीया गाथा यत् अमृतं तत् वदति। दया, सत्यं, न्यायः, संयमः, आत्मनियन्त्रणं च न स्थानानि सन्ति, किन्तु जीवनयापनस्य प्रकारः। अत्र अनित्यतायाः बुद्धोपदेशः मृदुः अस्ति। सः वृद्धं न भीषयति। सः तं तां चिन्तां मोचयति यस्याः समाधानं कदापि न सम्भवेत्, तथा च तस्मै तत् दर्शयति यत् समाधातुं शक्यम् आसीत्।