निर्वाणम्

बौद्धोपदेशस्य पवित्रे वितानविस्तारे निर्वाणं परमः आश्रयः अस्ति, असंस्कृतं तत्त्वं यत् संसारस्य क्षुब्धतरङ्गेभ्यः—जन्मदुःखमरणानाम् अनन्तचक्रात्—परं वर्तते। ‘निर्वा’ धातुः ‘निर्वापणं’ ‘शमनं’ वा सूचयति, अतः अयं शब्दः मानवचित्तं दहतां अग्नित्रयस्य सचेतनं शमनम् अभिव्यनक्ति। संयुक्तनिकायस्य अष्टत्रिंशे अध्याये भिक्षुः शारिपुत्रः परिव्राजकेन साक्षात् पृष्टः निर्वाणं किम् इति, तदा स्वयं व्याख्यातवान्: “रागस्य क्षयः, द्वेषस्य क्षयः, मोहस्य क्षयः”, अर्थात् लोभः, द्वेषः, भ्रमश्च।

यदा एते गाढं मूलीभूताः मलाः पूर्णतया उन्मूलिताः भवन्ति, तदा चित्तम् अचलां समतां, दीप्तां शुद्धिं, अपरिमितां करुणां च प्राप्नोति। ‘रागः’ सुखकरानुभवे आसक्तेः आकर्षणम्, ‘द्वेषः’ अप्रियात् विमुखतायाः प्रतिक्रिया, ‘मोहः’ च अनित्यानां संस्कृतधर्माणां स्थिरं स्वतन्त्रं च आत्मत्वं मन्यमानं मूलभूतं भ्रमः। बौद्धमार्गः एतान् त्रीन् एकस्य क्लेशस्य परस्परसम्बद्धानि मूलानि मन्यते, न तु क्रमशः समाधेयानि पृथक् समस्याः।

एषा गम्भीरा परिवर्तना अस्तित्वस्य केवलं विनाशः नास्ति, अपि तु सर्वेषु प्राणिषु निहितस्य अमृततत्त्वस्य जागरणम्, यत् चित्तक्लेशानां मेघैः केवलम् आवृतम् अस्ति। उदानस्य अष्टमे वर्गे तृतीये सूत्रे बुद्धस्य स्वकीयः एषः असंस्कृतस्य तत्त्वस्य निर्देशः लिखितः: “अस्ति, भिक्षवः, अजातम्, अभूतम्, अकृतम्, असंस्कृतम्। यदि तत् अजातम् अभूतम् अकृतम् असंस्कृतं न स्यात्, तर्हि जातस्य भूतस्य कृतस्य संस्कृतस्य निःसरणं न ज्ञातुं शक्नुथ।”

ब्रह्माण्डीये क्रमे निर्वाणम् एकमात्रं शाश्वतं तत्त्वं वर्तते, यत् संस्कृतधर्माणाम् अनित्यस्य परिवर्तनशीलस्य च स्वरूपस्य तीव्रं विपरीतम् अस्ति। संसारः कर्मणा अस्तित्वचक्रस्य अविरतेन भ्रमणेन च प्रेर्यते, निर्वाणं तु कर्मसञ्चयस्य सर्वथा निरोधः। इदं न निराशायाः सिद्धान्तः, न च आत्मविलोपस्य; प्राचीनाः ग्रन्थाः एतं भेदं सावधानं रक्षन्ति। बुद्धः स्पष्टं निराकरोत् उभयम् अपि यत् मुक्तः प्राणी कस्मिंश्चित् शाश्वते रूपे विद्यते इति मतं, यत् मुक्तिः केवलं विनाशः इति मतं च। ‘यदा तृष्णा समूलम् उन्मूलिता भवति, तदा प्रश्नः स्वयं तेषां वर्गाणाम् उपरि आधृतः, ये पुनः न प्रयुज्यन्ते’ इति सः उपदिष्टवान्।

इतिवृत्तकस्य चतुश्चत्वारिंशे अध्याये एतस्या एकस्याः मुक्तेः द्विविधः उल्लेखः भिद्यते—न तु द्वे भिन्ने प्राप्ती, अपि तु एकमेव निर्वाणं यत् अनुभवकालानुसारं नाम्ना निर्दिश्यते। एषा स्पष्टता महत्त्वपूर्णा, यतः नवीनाः शिक्षार्थिनः कदाचित् निर्वाणं मृत्योः परं प्राप्यं स्थानं मन्यन्ते, यदा प्राचीनाः ग्रन्थाः तत् सोपधिशेषरूपेण जीवतः मानवस्य पूर्णतया सुलभं वर्णयन्ति।

सोपधिशेषनिर्वाणम्, अवशेषसहितं निर्वाणतत्त्वं, जीवन्तं मुक्तं वर्णयति: पञ्च इन्द्रियाणि कार्यं कुर्वन्ति, सुखदुःखस्पर्शं च ग्रहीतुं शक्नुवन्ति, तथापि रागः द्वेषः मोहश्च चित्तात् पूर्णतया उन्मूलिताः सन्ति। अनुपधिशेषनिर्वाणम्, अवशेषरहितं निर्वाणतत्त्वं, यत् लोके परिनिर्वाणम् इति उच्यते, तत् तस्यैव मुक्तस्य प्राणिनः देहः मृत्यौ अन्ततः विलीयते तदा साक्षात्क्रियते, संस्कृतानुभवस्य अन्तिमः अंशः अपि पूर्णतया शान्तिं प्राप्नोति। सिक्खाः, जैनाः, हिन्दवः च स्वस्वाः अन्तिमाः मुक्तीः अत्यन्तं भिन्नैः शब्दैः वर्णयन्ति—व्यक्तिगतेन ईश्वरेण सह ऐक्यम्, आत्मनः सिद्धशिलां प्रति आरोहणम्, अथवा ब्रह्मणि विलयः इति। एतेन निर्वाणस्य विशेषतः अव्यक्तिगतं असंस्कृतं स्वरूपं परममुक्तेः बौद्धविवरणं प्रतिवेशिभ्यः पृथक्करोति, इति स्पष्टतमेषु चिह्नेषु अन्यतमम् अस्ति।

एषा सा पारगामिनी मुक्तिः, यां पूर्णतया प्रबुद्धः प्राणी, अर्हन् वा बुद्धः, अनुभवति; यः मायायाः आवरणं भित्त्वा शून्यतायाः प्रतीत्यसमुत्पादस्य च गम्भीरं सत्यं साक्षात्कृतवान्। निर्वाणस्य स्पर्शः अहङ्कारपरिचयस्य कारागारात् बहिः पदं निधत्ते, पृथक् एकाकिनः आत्मनः भ्रमं परमसत्यस्य विशाले विस्तारे विलीनं कुर्वन्।

अतः ग्रन्थेषु अर्हतः बोधः किमपि नवं स्वामित्वं प्राप्तुम् इव न वर्ण्यते, अपि तु यः भारः वस्तुतः कदापि आवश्यकः नासीत्, तस्य पतनम् इति वर्ण्यते। एषः बोधः अनात्मतायाः अनित्यतायाश्च सर्वेषां संस्कृतवस्तूनाम् अन्तर्दृष्टौ आधृतः, यां बुद्धः द्वारम् इति उपदिष्टवान्, यतः तेन त्रयोऽपि अग्नयः अन्ततः इन्धनविहीनाः भवन्ति। बुद्धः स्वयं बोधिवृक्षस्य अधः एतं साक्षात्कारं लब्ध्वा, तदनन्तरं दशकान् यावत् उत्तरभारतस्य मार्गेषु भ्रमन् अतिवाहयत्, सोपधिशेषनिर्वाणे पूर्वमेव स्थितः सन्, यां मुक्तिं स्वयं वर्णितवान् तस्याः एव अन्तःस्थितः उपदिशन्। कुशीनगरे तस्य अन्तिमं परिनिर्वाणं, यत् महापरिनिर्वाणम् इति स्मर्यते, सर्वेषां सम्प्रदायानां बौद्धैः तत्क्षणं सम्मान्यते, यदा अनुपधिशेषं तत्त्वं पूर्णतया साक्षात्कृतम्, ऐतिहासिकस्य बुद्धस्य संस्कृतस्य अस्तित्वस्य अन्तिमः अंशः शान्तिं प्राप्तः।

मानवजीवनाय निर्वाणस्य साक्षात्कारः परमाशायाः दीपं व्यावहारिकं च गन्तव्यं प्रयच्छति। स प्रदर्शयति यत् मुक्तिः कस्यचित् दूरस्थस्य स्वर्गलोकस्य कृते न सुरक्षिता, न च परलोके स्थगिता यत्र साधकः केवलं श्रद्धां कर्तव्यः, अपि तु आर्याष्टाङ्गमार्गेण अस्मिन्नेव जन्मनि साध्या वास्तविकता अस्ति। सम्यग्दृष्टिः, सम्यक्सङ्कल्पः, सम्यग्वाक्, सम्यक्कर्मान्तः, सम्यगाजीवः, सम्यग्व्यायामः, सम्यक्स्मृतिः, सम्यक्समाधिः—एषः व्यावहारिकः अनुशासनः स एव ऋजुः पन्थाः, यं बुद्धः एतस्य शमनस्य दिशि निर्दिष्टवान्।

यदा रागस्य अविद्यायाः च अग्नयः अन्ततः निर्वापिताः भवन्ति, तदा यत् शिष्यते तत् सर्वबोधम् अतिक्रम्य स्थितं अनिर्वचनीयं शान्तिसुखम्, येन साधकः असंस्कृते आनन्दे अस्तित्वगतेभ्यः सर्वेभ्यः दुःखेभ्यः अविचलां मुक्तिं प्रति स्थिरः भवति। अस्मिन् अर्थे निर्वाणं भविष्यत्-अस्तित्वाय प्रतिज्ञातं दूरं पुरस्कारम् इव अपेक्षया सदा-उपस्थितां सम्भावनाम् इव अधिकं कार्यं करोति, यत् तदा एव लभ्यते यदा चित्तं तान् अग्नीन् पोषयितुं त्यजति, ये सत्यतः सदा वैकल्पिकाः आसन्।