समिद्धिजातकम्

बुद्धेन इयं कथा राजगृहसमीपस्थे तपोदारामे निवसता उक्ता, जातकट्ठकथा च (जातककथानां प्राचीना टीका) एतां जातकसङ्ख्यायाः १६७ इति निर्दिशति—समिद्धिजातकम्। कथा स्थविरं (वरिष्ठं भिक्षुं) समिद्धिं प्रति सम्बद्धा अस्ति, यस्य नाम सुभाग्यं इति अर्थयति। कथा एकस्मिन् सामान्ये प्रभाते आरभ्यते, यत् दीर्घरात्रस्य साधनायाः समापनम् आसीत्।

समिद्धिः सम्पूर्णां रात्रिं ध्यानगभीरतया आध्यात्मिकसंघर्षे व्यतीतवान्। सूर्योदये सः स्नानं कृतवान्। ततः सः एकं अधोवस्त्रं धारयन् अपरं हस्ते धृत्वा स्थितः, यावत् जलं तस्य शरीरात् शुष्यति स्म। तस्य त्वक् सुवर्णवर्णा आसीत्, सः उत्कृष्टशिल्पनिर्मितस्य सुवर्णमूर्तिवत् प्रतीयते स्म, सौन्दर्यस्य साक्षात् चित्रमिव। परम्परा वदति यत् तस्मात् कारणात् सः 'सुभाग्य' इति अभिधीयते स्म।

एका देवकन्या स्थविरस्य अनुपमं सौन्दर्यं दृष्ट्वा तस्मिन् अनुरक्ता अभवत्। सा तं प्रत्यक्षं अवदत्: “त्वं तरुणः असि, भ्रातः, नवयौवनः, केवलं कृष्णकेशयुक्तः किशोरः; तव यौवनम् अस्ति, त्वं रमणीयः नयनानन्दकरः च असि। किमर्थं त्वादृशः पुरुषः किमपि सुखं विना धार्मिकः भवेत्? प्रथमं सुखं अनुभव, ततः त्वं धार्मिकः भूत्वा तापसाः इव आचरिष्यसि।”

समिद्धिः सुखविषये विवादं न अकरोत्। सः सरलेन सत्येन प्रत्युत्तरं दत्तवान्: “हे देवकन्ये, कस्मिंश्चित् काले अहं अवश्यं मरिष्यामि, मम मरणस्य समयं च अहं न जानामि। सः समयः मम कृते गूढः अस्ति। अतः यौवनस्य नवतायां अहं एकाकिनं जीवनं अनुसरिष्यामि, दुःखस्य अन्तं च करिष्यामि।”

देवी दृष्टवती यत् तस्याः प्रोत्साहनं न प्राप्यते, सा तत्क्षणमेव अन्तर्धानम् अगच्छत्।

स्थविरः शास्तुः समीपं गत्वा यत् घटितं तत् न्यवेदयत्। बुद्धः अवदत् यत् समिद्धिः देवकन्यया प्रलोभितः प्रथमः न आसीत्। पुरा काले, इदानीम् इव, अप्सरसः तपस्विनः प्रलोभयन्ति स्म। स्थविरस्य अभ्यर्थनया शास्ता पुरातनीं कथां कथितवान्।

पुरा ब्रह्मदत्ते वाराणस्यां शासति सति बोधिसत्त्वः काशीदेशस्य एकस्मिन् ग्रामे ब्राह्मणपुत्रत्वेन जातः। वयः प्राप्य सः सर्वासु विद्यासु पारङ्गतः अभवत्। ततः सः प्रव्रज्यां स्वीकृत्य हिमालये प्राकृतिकसरोवरस्य समीपे निवसन् इन्द्रियाणि तथा समापत्तयः अभ्यस्तवान्।

सः अपि सम्पूर्णां रात्रिं आध्यात्मिकसंघर्षे व्यतीतवान्। सूर्योदये सः स्नानं कृत्वा, एकं वल्कलं धारयन् अपरं हस्ते धृत्वा, जलं शरीरात् शुष्यन्तं प्रतीक्षमाणः स्थितवान्। तस्मिन् क्षणे एका देवकन्या तस्य परिपूर्णं सौन्दर्यं दृष्ट्वा तस्मिन् अनुरक्ता अभवत्।

सा प्रथमेन श्लोकेन तं प्रलोभयितुं प्रयतते स्म: हे भिक्षो, किं त्वं जानासि यत् जगत् कीदृशं आनन्दं दर्शयितुं शक्नोति? इदानीमेव समयः अस्ति, न अन्यः; प्रथमं सुखं, ततः हे भिक्षो।

बोधिसत्त्वः देवकन्यायाः वचनं श्रुत्वा द्वितीयेन श्लोकेन स्वस्य निश्चितं सङ्कल्पं घोषितवान्। समयः गूढः अस्ति, सः अवदत्, तथा सः न जानाति यत् तस्य कृते समयः कदा आगमिष्यति। इदानीमेव समयः अस्ति, न अन्यः। अतः सः इदानीं भिक्षुः अस्ति।

यदा देवकन्या बोधिसत्त्वस्य वचनानि श्रुतवती, तदा सा तत्क्षणमेव अन्तर्धानम् अगच्छत्।

उपदेशानन्तरं शास्ता जन्मपरिचयं दत्तवान्। “देवकन्या द्वयोः कथयोः समाना एव अस्ति,” सः अवदत्, “तथा तस्मिन् काले तपस्वी स्वयं अहमेव आसम्।”

अस्य जातकस्य केन्द्रीयः विचारः एकः एव अस्ति: मरणस्य समयः गूढः अस्ति, अतः साधनायाः समयः इदानीम् एव अस्ति। टीकायां एकं द्वितीयं युग्मं अपि योजितम्, यत् संसारे गूढं यत् किमपि अस्ति तस्य सूचीं ददाति: जीवनं, रोगः, मरणम्, शरीरत्यागः, पुनर्जन्म च।

कथा देवकन्यां खलनायिकारूपेण न चित्रयति, न च तपस्विनं कठोरं चित्रयति। सा दर्शयति यत् स्वस्थः तरुणः पुरुषः विवेकपूर्णप्रतीयमानं विलम्बम् अर्पितः अस्ति। शास्तुः प्रत्युत्तरं स्पष्टम् अस्ति: यौवनं निश्चयः नास्ति, तथा मार्गं विलम्ब्य आरम्भणं तत्र एव अवलम्बते यत्र कस्यापि कृते प्रतिश्रुतं भविष्यत् नास्ति।

भक्तस्य कृते इदं प्रभातकालीन-शिक्षारूपेण उपयोगी अस्ति। यत् प्रभातं तस्य तपस्विनः रूपं सुन्दरं करोति स्म, तत् तस्य कृते तदा एव साधनायाः घण्टा आसीत्। यत् साधनम् शरीरस्य बलवतः समये आरभ्यते, यदा दिनं नवं भवति, तदेव श्लोकेन उक्तं उचितः समयः।