बुद्धस्य अन्तिमदिनानि महापरिनिर्वाणं च

बुद्धस्य अन्तिमदिनानां वृत्तान्तः पालिपिटकस्य दीर्घनिकायस्य षोडशे सूत्रे महापरिनिब्बानसुत्ते कथितः अस्ति, यत्र तस्य निर्वाणपर्यन्तं घटनाः अभिलिखिताः सन्ति। अस्य वृत्तान्तस्य अनुसारं बुद्धः अशीतिवर्षः आसीत्, पञ्चचत्वारिंशद्वर्षाणि धर्मम् उपदिशन् आसीत्, यदा सः अन्तिमां यात्रां प्रारब्धवान्। सः अन्तेवासिना आनन्देन सह उत्तरभारतस्य नगरेषु ग्रामेषु च परिभ्रमन्, अन्तिमान् उपदेशान् दत्वा शिष्यान् आगामिनः घटनायै सज्जान् अकरोत्। पूर्वं स्वजीवने सः आनन्दाय उक्तवान् यत् यः ऋद्धिपादाः चत्वारः भावितवान्, सः यदि याचितः स्यात्, इच्छेत् चेत् पूर्णं कल्पं स्थातुं शक्नोति। आनन्दः त्रिवारं तां याचनां कर्तुं न अशक्नोत्, अतः अवसरः अतीतः।

मारः, यः बोधिरात्रेः आरभ्य बुद्धस्य विरोधी आसीत्, सः अग्रे आगत्य याचितवान् यत् सः इदानीम् अन्तिमे निर्वाणे प्रविशेत्। बुद्धः स्वीकृतवान्, त्रिषु मासेषु तत् करिष्यामीति च घोषितवान्। मार्गे सः पावाग्रामे विश्रामं कृतवान्, यत्र सः आनन्दाय स्पष्टं कथितवान् यत् तस्य शरीरं क्षीयते, इयं यात्रा तस्य अन्तिमा भविष्यति।

पावायां बुद्धः चुन्दनामकस्य लोहकारस्य गृहे भोजनं स्वीकृतवान्। चुन्दः सूकरमद्दवनामकं व्यञ्जनं समर्पितवान्। अस्य शब्दस्य अर्थे विद्वांसः अद्यापि विवदन्ति; केचन इदं कोमलं सूकरमांसं वा वराहमांसं वा इति पठन्ति, अन्ये कवकम्, तुण्डिकाम्, अथवा वराहैः भक्ष्यमाणं कन्दविशेषं इति। बुद्धः तत् अभुङ्क्त, ततः आनन्दाय आदिशत् यत् शेषं निखनितुम्, यतः सः अनुभवति स्म यत् तत् अन्यस्य कस्यचित् अपकारं न करिष्यति। तत्क्षणमेव गुरुः रोगः अन्वभवत्, तथापि सः धैर्येण पदातिः एव यात्रां निरन्तरं कृतवान्, कुशीनगरं प्राप्तुं दृढसंकल्पः। पश्चात् सः आनन्दाय उक्तवान् यत् चुन्दः पश्चात्तापं न कुर्यात्, यतः सम्बोधिं वा परमं निर्वाणं वा प्राप्तुम् उद्यतस्य पुरुषस्य कृते समर्पितं भोजनं अनन्तं पुण्यं ददाति, यद्यपि तत्पश्चात् किमपि भवतु; चुन्दस्य दानं च सर्वाधिकपुण्यप्रदेषु भोजनेषु एकं इति स्मर्तव्यम्।

बुद्धः आनन्दम् आदिशत् यत् कुशीनगरसमीपस्य शालवनेषु विश्रामस्थानं सज्जीकुरु। तत्र द्वयोः महतोः शालवृक्षयोः मध्ये सः दक्षिणपार्श्वेन शयानः अभवत्, शिरः उत्तरदिशि पादौ च दक्षिणदिशि, यः आसनः अद्यापि सिंहशय्या इति उच्यते। सूत्रानुसारं वृक्षाः असमये पुष्पिताः अभवन्, तस्य शरीरं च पुष्पैः अवकिरन्; तथापि बुद्धः आनन्दाय उक्तवान् यत् शिष्यः तस्मै यत् सत्यतमं सम्मानं दातुं शक्नोति, तत् पुष्पाणि न, किन्तु धर्मस्य आचरणम् एव।

अन्तिमेषु उपदेशेषु बुद्धः समागतान् शिष्यान् उवाच: “आत्मद्वीपा भवत, आत्मशरणा भवत, बाह्यं शरणं मा अन्विच्छत; धर्मद्वीपा भवत, धर्मशरणा भवत, अन्यं शरणं मा अन्विच्छत।” सः व्याख्यातवान् यत् तस्य निर्वाणानन्तरं तान् नेतुं कोऽपि एकः उत्तराधिकारी न भविष्यति; तस्य स्थाने धर्मः विनयश्च तेषां गुरवः भविष्यन्ति। सः तान् आग्रहितवान् यत् आत्मनः बहिः, तेन दर्शितस्य सत्यस्य बहिश्च शरणं मा अन्विच्छन्तु, बाह्यप्रभुत्वस्य स्थाने स्वस्य संयतप्रयत्ने विश्वसन्तु। शोकाक्रान्तः आनन्दः अपसृत्य रोदितुं गतः। बुद्धः तं आह्वाय्य मृदुना स्वरेण स्मारितवान् यत् यत् किमपि जातं रचितं च, तत् अन्ततः नश्यति, कियत् प्रियम् अपि भवतु; यत् धारयितुं न शक्यते, तस्य शोकः केवलं हानौ दुःखम् एव वर्धयति।

बुद्धः समागतान् शिष्यान् अन्तिमवारं पृष्टवान् यत् तस्य उपदेशे किं कस्यचित् संशयः प्रश्नः वा अस्ति। सर्वे मौनम् अवलम्बन्त। ततः सः अन्तिमानि वचनानि अवदत्: “सर्वे संस्काराः अनित्याः। अप्रमादेन प्रयतध्वम्।” एतेन सः क्रमशः ध्यानस्य अवस्थाः अतिक्रम्य परिनिर्वाणं प्राप्तवान्, संसारचक्रात् परमां पूर्णां च मुक्तिम्।

दाहसंस्कारानन्तरं अष्टानां राष्ट्राणां नेतृषु विवादः अभवत्, ये सर्वे बुद्धस्य धातून् स्वजनानां कृते स्वीकर्तुम् इच्छन्ति स्म: कुशीनगरस्य पावायाः च मल्लाः, कपिलवस्तोः शाक्याः, वैशाल्याः लिच्छवयः, रामगामस्य कोलियाः, अल्लकप्पस्य बुलियाः, वेठदीपस्य ब्राह्मणः, मगधस्य राजा अजातशत्रुः च। सभायां स्थितः द्रोणनामकः ब्राह्मणः अवदत् यत् बुद्धेन स्वयं उपदिष्टः क्षान्तिधर्मः दृष्ट्वा तस्य अवशेषेषु कलहः अनुचितः अस्ति, इति सः धातून् स्वयं विभक्तुं प्रस्तावितवान्।

मापपात्रस्य साहाय्येन सः धातून् अष्टौ समभागान् विभज्य प्रत्येकस्मै दावेदारस्य एकं भागं दत्तवान्, पात्रं च स्वार्थं स्थापितवान्। प्रत्येकः पक्षः स्वभागं गृहं नीत्वा तस्य उपरि स्तूपं निर्मितवान्: धातूनां कृते अष्टौ स्तूपाः, द्रोणस्य पात्राय नवमः, चितायाः भस्मनः कृते दशमः। एवं बुद्धस्य शारीरिकाः अवशेषाः, तस्य धर्मवत्, एकस्मिन् स्थाने न स्थापिताः, किन्तु बहिः नीताः, यत् समग्रा भूमिः यस्यां सः जीवनपर्यन्तं भ्रमितवान्, तत्र पूज्येरन्।

बुद्धस्य निर्वाणं श्रुत्वा ये भिक्षवः आसन्, तेषु सुभद्रनामकः वृद्धः भिक्षुः आसीत्, यः जीवनस्य उत्तरकाले प्रव्रजितः आसीत्। शोकं न कृत्वा सः सभायां अवदत् यत् इदानीं ते बुद्धस्य तेषु निरन्तरशिक्षासु मुक्ताः अभवन्, यासु सः सदा शिक्षयति स्म यत् किं उचितम् अनुचितं च आचरणम्। वरिष्ठः स्थविरः महाकाश्यपः, बुद्धस्य निर्वाणानन्तरं एतावत् शीघ्रं एतादृशाः अविचारिताः वचनाः प्रसृत्य धर्मं दूषयेयुः इति चिन्तितः, स्थविरान् सम्भूय धर्मं विनयं च सह पाठयितुं सङ्कल्पितवान्, येन एकः सम्मतः पाठः दोषाणां विरोधे स्थास्यति। एषा सभा प्रथमा बौद्धसङ्गीतिः इति प्रसिद्धा जाता, या परिनिर्वाणस्य अनन्तरं राजगृहे अनुष्ठिता, यया च मुखपरम्परायाः लिखितपरम्परायाश्च दीर्घा शृङ्खला आरब्धा, यया बुद्धस्य उपदेशाः परवर्तिषु शतान्दीषु सुरक्षिताः अभवन्।