ભગવાન બુદ્ધનું અંતિમ સમય અને પરિનિર્વાણ

ભગવાન બુદ્ધના જીવનનો અંતિમ સમય આવી પહોંચ્યો હતો. તેઓ પોતાના શિષ્યો સાથે ઉત્તર ભારતમાં પ્રવાસ કરતા હતા. એક દિવસ તેઓ કુશીનગર નામના નગરમાં પહોંચ્યા. ત્યાં તેમણે પોતાના પ્રિય શિષ્ય આનંદને કહ્યું કે મારો સમય પૂરો થઈ રહ્યો છે, અને હું અહીં બે સાલના વૃક્ષો વચ્ચે પરિનિર્વાણ પામીશ. આ સાંભળી આનંદ અને અન્ય શિષ્યો ખૂબ જ દુઃખી થયા. પરંતુ બુદ્ધે તેમને શાંત રહેવાનું અને ધર્મનું પાલન કરવાનું સમજાવ્યું.

તે દિવસે એક કારીગર કુંડ નામના વ્યક્તિએ બુદ્ધ અને તેમના શિષ્યોને ભોજન માટે આમંત્રિત કર્યા. કુશીનગરમાં આ છેલ્લું ભોજન હતું. કેટલીક કથાઓ અનુસાર, કુંડે સૂકરમદ્દવ (ડુક્કરનું માંસ અથવા કોઈ ખાસ મશરૂમ) પીરસ્યું હતું, પરંતુ આ અંગે ભિન્ન મતો છે. બુદ્ધે શિષ્યોને કહ્યું કે આ ભોજન પછી હું નિર્વાણ પામીશ, અને ભોજનના અવશેષોને યોગ્ય રીતે દફનાવી દેવા જોઈએ. ભોજન બાદ બુદ્ધની તબિયત બગડી, પરંતુ તેઓ શાંતિથી કુશીનગરના ઉપવનમાં ગયા.

ત્યાં બે સાલના વૃક્ષો વચ્ચે શિષ્યોએ બુદ્ધ માટે એક આસન તૈયાર કર્યું. બુદ્ધે પોતાના ચોલાને ચાર ગણો કરીને ડાબી કરડ પર સૂઈ ગયા, તેમનું માથું ઉત્તર દિશા તરફ હતું. ત્યારબાદ તેમણે આનંદ અને અન્ય શિષ્યોને સંબોધીને અંતિમ ઉપદેશ આપ્યો. તેમણે કહ્યું, 'હે શિષ્યો, હવે હું તમારો ગુરુ નથી રહ્યો. તમે પોતે જ પોતાના દીપક બનો. ધર્મને જ તમારો માર્ગદર્શક માનો. જે ધર્મ અને જે શિખામણો મેં આપી છે, તે જ તમારા શિક્ષક છે.' આ શબ્દો સાંભળીને શિષ્યો સમજી ગયા કે તેમને હવે પોતાના પ્રયત્નોથી જ માર્ગ શોધવો પડશે.

બુદ્ધે આગળ કહ્યું કે આપણે સૌને એક દિવસ અલગ થવું જ પડશે; મારું શરીર પણ નાશવંત છે અને મારા આત્માને કોઈ ભાગ લેનાર નથી. તેમણે શિષ્યોને એકબીજા સાથે પ્રેમ અને સૌહાર્દથી રહેવાની, ધ્યાન અને સદાચારનું પાલન કરવાની સલાહ આપી. થોડા જ સમય બાદ, બુદ્ધે અંતિમ શવાસ લીધા: 'અલગથાઈ જવું તે ધર્મનો સ્વભાવ છે. તમે મન લગાવીને ધર્મનું પાલન કરો.' આ શબદો થી થી થી રહી ગયા, અને થે શાાંતિથી પરિનિર્વાણ પામ્યા.

પરિનિર્વાણ પછી, શિષ્યોએ બુદ્ધના શરીરને યોગ્ય વિધિ થી અગનિ આપ્યો. આ ઘટના કુશીનગર ખાતે બની ગઈ, અને આજ પણ ત્યાં એક સ્તૂપ ઉભો છે. આ કથાના અનેક સંસ્કરણો પુરાણા પાલી ગ્રંથોમા જોવા મળે છે, જેમકે 'મહાપરિનિબ્બાનસુત્ત'. દરેક વર્ણનમાં મુખ્ય ઘટનાઓ તો સરખી જ છે, પરંતુ નાની વિગતોમાં ક્યારેક તફાવત જોવા મળે છે – ઉદાહરણ તરીકે, છેલ્લા ભોજનની ચોક્કસ પ્રકૃતિ અંગે વિવિધ મત છે. આમ છતાં, બુદ્ધની અંતિમ સમયની શાંતિ અને તેમના શિષ્યોને આપેલો 'પોતે પોતાનો દીપક બનો'નો સંદેશ બધા વર્ણનોમાં સરખો જ રહ્યો છે.

આ કથા બૌદ્ધ સંપ્રદાયમાં અત્યંત મહત્વની છે, કારણ કે તે શિષ્યોને બતાવે છે કે ગુરુના શરીરનો અંત આવે તો પણ ધર્મ અને તેમના ઉપદેશો સદા માર્ગદર્શક રહેશે. બુદ્ધે પોતાના અંતિમ ક્ષણોમાં પણ સ્વ-નિર્ભરતા અને ધર્માનુસરણ પર ભાર આપ્યો, અને બતાવ્યું કે મોક્ષ માટે કોઈ બાહ્ય શક્તિ પર નિર્ભર થવાની જરૂર નથી.