ବୁଦ୍ଧଦେବଙ୍କ ଶେଷ ଦିନ ଓ କୁଶୀନଗରରେ ପରିନିର୍ବାଣ

ବୁଦ୍ଧଦେବ ନିଜ ଜୀବନର ଶେଷ ମାସଗୁଡ଼ିକରେ ଉତ୍ତର ଭାରତ ଦେଇ ଭ୍ରମଣ କରିଥିଲେ। ସେ ରାଜଗୃହ, ବୈଶାଳୀ, ଏବଂ ପାଟଲିପୁତ୍ର ଆଦି ସ୍ଥାନରେ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇଥିଲେ। ଶେଷରେ ସେ କୁଶୀନଗର (ବର୍ତ୍ତମାନ ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶ) ନାମକ ଏକ ଛୋଟ ସହରରେ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସେଠାରେ ସେ ଏକ ଶାଳବନରେ ବିଶ୍ରାମ ନେବାକୁ ସ୍ଥିର କଲେ।

ସେହି ସମୟରେ କୁଣ୍ଡ ନାମକ ଜଣେ ସୁବର୍ଣ୍ଣକାର ବୁଦ୍ଧଦେବଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସି ଭୋଜନ ପାଇଁ ନିମନ୍ତ୍ରଣ କଲା। ବୁଦ୍ଧ ତାଙ୍କର ଶେଷ ଭୋଜନ ଭାବେ ସୁକରମଦ୍ଦବ (ଏକ ପ୍ରକାର ଖାଦ୍ୟ, ଯାହା ଶୂକର ମାଂସ ବା ଏକ ବିଶେଷ ପ୍ରକାର ଛତୁ ହୋଇପାରେ, ଏଥିରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ରହିଛି) ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଭୋଜନ ପରେ ବୁଦ୍ଧ ଗୁରୁତର ଅସୁସ୍ଥ ହୋଇପଡ଼ିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ଶାଳବନ ଯାଏଁ ଯାତ୍ରା ଜାରି ରଖିଲେ।

ବୁଦ୍ଧଦେବ ଶାଳବନରେ ଦୁଇଟି ବୃହତ ଶାଳବୃକ୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଶଯ୍ୟା ପାତିବାକୁ କହିଲେ। ସେ ତାଙ୍କର ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଶୋଇ ବିଶ୍ରାମ ନେଲେ। ସେତେବେଳେ ଶାଳବୃକ୍ଷଗୁଡ଼ିକ ଫୁଲରେ ସଜ୍ଜିତ ହୋଇଥିଲେ ଏବଂ କଥିତ ଥାଏ ଯେ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଅସମୟରେ ଫୁଲ ଫୁଟାଇ ବୁଦ୍ଧଦେବଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାଞ୍ଜଳି ଜଣାଇଥିଲେ।

ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଶୋକରେ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼ିଥିଲେ। ବୁଦ୍ଧ ତାଙ୍କୁ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ ଶେଷ ଉପଦେଶ ଦେଲେ। ବୁଦ୍ଧ କହିଲେ: "ତୁମେମାନେ ନିଜେ ନିଜର ଦୀପ ହୋଇ ରୁହ। ନିଜେ ନିଜର ଆଶ୍ରୟ ହୁଅ। ଅନ୍ୟର ଶରଣ ଖୋଜ ନାହିଁ। ଧର୍ମକୁ ନିଜର ଦୀପ ଓ ଆଶ୍ରୟ କର।" ଏହି ଶିକ୍ଷାକୁ 'ଆତ୍ମଦୀପ ଭବ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶିଷ୍ୟ ନିଜ ବୁଦ୍ଧି ଓ ସତ୍ୟ ମାର୍ଗରେ ଚାଲି ନିଜେ ମୁକ୍ତି ପାଇବେ।

ଏହାପରେ ବୁଦ୍ଧ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଶେଷ କଥା କହିଲେ: "ସମସ୍ତ ସଂସ୍କାର କ୍ଷୟଶୀଳ। ଅପ୍ରମାଦର ସହିତ ସମାପ୍ତ କର।" ଏହି କଥା ଶୁଣି ସମସ୍ତେ ନିର୍ବାକ ହୋଇଗଲେ। ତା'ପରେ ବୁଦ୍ଧ ସମାଧିରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, କ୍ରମେ ପ୍ରଥମ ଧ୍ୟାନରୁ ଚତୁର୍ଥ ଧ୍ୟାନକୁ ଗମନ କଲେ, ଏବଂ ଶେଷରେ ପରିନିର୍ବାଣ ଲାଭ କଲେ। ତାଙ୍କର ଶରୀର ମୃତ୍ୟୁ ହେଲା, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ଶିକ୍ଷା ଚିରସ୍ଥାୟୀ ରହିଲା।

ପରିନିର୍ବାଣର ସପ୍ତାହ ପରେ ବୁଦ୍ଧଦେବଙ୍କ ପାର୍ଥିବ ଶରୀରକୁ ରାଜା ଓ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନ ପୂର୍ବକ ଅଗ୍ନି ଦିଆଗଲା। କୁଶୀନଗରର ଏହି ସ୍ଥାନ ଆଜି ମଧ୍ୟ ବୌଦ୍ଧ ତୀର୍ଥସ୍ଥଳୀ ରୂପେ ବିଶିଷ୍ଟ। ସେଠାରେ ମହାପରିନିର୍ବାଣ ମନ୍ଦିର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସ୍ଥାପତ୍ୟ ମାଧ୍ୟମରେ ଏହି ଘଟଣାକୁ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।