बुद्धको अन्तिम दिन र कुशीनगरमा परिनिर्वाण
यस लेखमा बुद्धको अन्तिम भोजन, आफ्ना अनुयायीहरूलाई 'आफैं दीप बन' भन्दै गरेको अन्तिम उपदेश, र दुई सालको रूखको बीचमा भएको महापरिनिर्वाणको कथा वर्णन गरिएको छ।
बुद्धको अन्तिम यात्रा कुशीनगरको मल्ल राज्यमा पुगेर समाप्त भयो, जहाँ उनले सालको वनमा विश्राम गर्ने निर्णय गरे। त्यहाँ कारसुङ्का नाम गरेका लोहार चुन्दाले बुद्ध र उनका शिष्यहरूलाई आफ्नो घरमा भोजनको निम्तो दिए। चुन्दाले 'सूकरमद्दव' नामक परिकार पस्के, जसको अर्थ 'सुँगुरको कोमल मासु' वा 'सुँगुरले रौंदिएको कन्दमूल' हुन सक्छ। यसको वास्तविक पदार्थबारे विवाद छ, तर बुद्धले त्यो परिकार आफैं मात्र खाए र बाँकी गाडिदिन भने, किनकि त्यो खाना पचाउन गाह्रो थियो। भोजनपछि बुद्धलाई पेट दुख्न थाल्यो, तर उनले शान्त भई चुन्दालाई दोष नलागोस् भन्ने चिन्ता व्यक्त गरे।
त्यसपछि बुद्ध आफ्ना शिष्य आनन्दसँगै कुशीनगरको सालवनतिर लागे। बाटोमा उनी नदी पार गर्न गाह्रो महसुस गरे र केही बेर विश्राम गरे। सालवनमा पुगेपछि आनन्दले दुई ठूला सालका रूखहरूको बीचमा एउटा सफा ठाउँ तयार गरे, जहाँ बुद्ध उत्तरतिर टाउको राखी दाहिने करवटले पल्टिए, जसलाई 'सिंहशय्या' भनिन्छ। त्यसबेला सालका रूखहरू बेमौसमी फूलले ढाकिएका थिए र आकाशबाट दिव्य फूलहरू वर्षिरहेका थिए—यो चमत्कार देखेर शिष्यहरू अचम्भित भए।
यस अवस्थामा पनि बुद्धले आफ्ना अनुयायीहरूलाई अन्तिम शिक्षा दिए। उनले भने, 'हे शिष्यहरू! अब मेरो चोला छोड्ने बेला भयो। तिमीहरू आ-आफ्नै दीप बन, आफ्नै शरणमा रह, धर्मलाई दीप र शरण मान।' अर्थात्, बुद्धपछि कुनै व्यक्तिको पछि नलागी, आफैं अभ्यास र धर्मको सत्यमा भर पर्नू भन्ने उनको सन्देश थियो। उनले स्पष्ट रूपमा भने—'धर्म र विनय (संघको नियम) नै तिम्रो गुरु हुनेछ।'
आनन्दले बुद्धको पार्थिव शरीरको अन्तिम संस्कार र स्तूप निर्माणको विधि सोधे। बुद्धले भने, 'यो कुरामा चिन्ता नगर, शिष्यहरूको प्रमुख कर्तव्य धर्ममा लाग्नु हो। तर यदि चाहन्छौ भने चक्रवर्ती राजाको जस्तो व्यवहार गर।' उनले शरीरलाई कपडाले बेरेर चितामा राख्ने, र स्तूप बनाउने निर्देशन दिए। उनले यो पनि भने कि मानिसहरूले त्यहाँ आएर पूजा गर्दा शान्ति पाउनेछन्।
त्यसपछि बुद्धले भन्नुभयो, 'अब सायद मेरो जाने बेला भयो। तिमीहरूले सकेसम्मका प्रश्न सोध।' तर शिष्यहरू मौन थिए। आनन्दले लगातार तीनपटक भने—'भगवान्, शहरमा बसेर अभ्यास गर, संसारलाई धर्म दीक्षा देऊ।' बुद्धले बिस्तारै आँखा खोले र भने, 'आनन्द, यी राजकुमारका कुरा होइनन्। यो शरीर जीर्ण भइसक्यो।' उनले तीनपटक यही कुरा दोहोर्याए।
अन्ततः ध्यानको गहिराइमा पस्दै बुद्ध पहिलो ध्यानदेखि चौथो ध्यानसम्म पुगे, अनि त्यहाँबाट आकाश–अनन्तको आयतन, विज्ञान–अनन्तको आयतन, किञ्चित्–आयतन, र नैव–संज्ञा–नासंज्ञा–आयतनसम्म पुगे। त्यसपछि उनी संज्ञावेदनित–निरोधमा प्रवेश गरे। त्यसबेला आनन्दले बुद्ध परिनिर्वाण भएको ठाने, तर अर्हत् अनुरुद्धले बुझाए—'बुद्ध अझै समाधिमा छन्।' त्यसपछि बुद्ध उल्टो क्रममा ध्यानहरूबाट फर्किएर पुनः चौथो ध्यानमा आए, र त्यहीबाट महापरिनिर्वाणमा प्रवेश गरे। दुई सालका रूखको बीचमा, एक सुखद साँझमा, बुद्धको जीवन समाप्त भयो।
त्यसपछि मल्ल राजाहरूले ठूलो सम्मानका साथ बुद्धको शरीरलाई फूल, धूप, संगीत र नाचगान सहित कुशीनगरको मुख्य मन्दिरमा लगे। सात दिनसम्म पूजा भयो र अन्ततः दक्षिण–पूर्वी मुख्य द्वारबाट चितामा राखी अग्नि प्रज्वलित गरियो। अस्थिहरू आठ भागमा बाँडियो, र प्रत्येक भागमा स्तूप बनाइयो। आज पनि कुशीनगरको परिनिर्वाण मन्दिरमा बुद्धको पल्टिएको मूर्ति यसै घटनाको स्मरण गराउँछ।
के तपाईं जान्नुहुन्छ?
विवादित भोजन
चुन्दाले पस्केको 'सूकरमद्दव'को वास्तविक पदार्थ अझै अनिश्चित छ—यो सुँगुरको मासु वा सुँगुरले रौंदिएको कन्दमूल हुन सक्छ। बुद्धले आफैं मात्र खाएर बाँकी गाडिदिन भने, किनकि यो पचाउन गाह्रो थियो।
बेमौसमी चमत्कार
बुद्ध सालवनमा पल्टिएपछि दुई सालका रूखहरू बेमौसमी फूलले ढाकिए, र आकाशबाट दिव्य फूल वर्ष्यो—यो दृश्य देखेर शिष्यहरू अचम्भित भए।
अन्तिम उपदेश
बुद्धले भने—'आफैं दीप बन, आफैं शरणमा रह, धर्मलाई दीप र शरण मान।' अर्थात्, उनको मृत्युपछि कुनै व्यक्तिको पछि नलागी आफैं अभ्यास र धर्मको सत्यमा भर पर्नू।
ध्यानको गहिराइ
बुद्धले पहिलोदेखि चौथो ध्यान, अनि आकाश–अनन्त, विज्ञान–अनन्त, किञ्चित्–आयतन, र नैव–संज्ञा–नासंज्ञा–आयतनसम्म पुगेर संज्ञावेदनित–निरोधमा प्रवेश गरे। त्यसपछि उल्टो क्रममा फर्किएर चौथो ध्यानबाट महापरिनिर्वाणमा गए।
अस्थि विभाजन
बुद्धको दाहसंस्कारपछि अस्थिहरू आठ भागमा बाँडियो, र प्रत्येक भागमा स्तूप बनाइयो। आज कुशीनगरको परिनिर्वाण मन्दिरमा रहेको पल्टिएको मूर्ति यसै घटनाको स्मरण गराउँछ।
Buddha
बौद्ध धर्म बाट थप
सम्बन्धित शिक्षाहरू
उही शिक्षा, विभिन्न परम्पराहरूमा प्रतिध्वनित