ਬੁੱਧ ਦੀਆਂ ਆਖ਼ਰੀ ਘੜੀਆਂ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ੀਨਗਰ ਵਿਖੇ ਪਰਿਨਿਰਵਾਣ
ਇਹ ਲੇਖ ਗੌਤਮ ਬੁੱਧ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਦਿਨਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਭੋਜਨ, ਚੇਲਿਆਂ ਨੂੰ ‘ਆਪਣਾ ਦੀਪਕ ਆਪ ਬਣੋ’ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼, ਅਤੇ ਦੋ ਸਾਲ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਉ ਨ੍ ਦਾ ਪਰਿਨਿਰਵਾਣ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ।
ਬੁੱਧ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਦਿਨ ਕੁਸ਼ੀਨਗਰ ਵਿਖੇ ਆਏ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਚੇਲਿਆਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਯਾਤਰਾ ਉਤੇ ਸਨ।ਰਾਸਤੇ ਵਿਚ,ਉਨ੍ਾ ਸਰੀਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਿਆ।ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ,ਉਹ ਅਗਲੇ ਪਿੰਡ ਤਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲ ਲਆ।
ਉਥੇ,ਇੱਕ ਲੋਹਾਰ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਚੁੰਦ’ ਨੇਉਨ੍ਾਨੂੰ ‘ਸੂਕਰ-ਮਦ੍ਵ’ (ਸੂਰ ਦਾ ਮਾਸ) ਜਾਂ ‘ਸੂਰ-ਦਾਲ’ (ਖੂੰਬ) ਦਾ ਭੋਜਨ ਪਰੋਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।ਇਸ ਭੋਜਨ ਦੇ ਬਾਦ,ਬੁੱਧ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਬੀਮਾਰੀ ਹੋ ਗਈ,ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚੇਲਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਚੁੰਦ ਨੂੰ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨ ਦਿਓ,ਕਯੋਕਿ ਉਸ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਸ਼ੁਧ ਸੀ।
ਆਖ਼ਰ,ਬੁੱਧ ਦੋ ਸਾਲ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ (ਸਾਲ ਰੁੱਖ) ਦੇ هکھٹھے لٹے بچھگئے। ਉن੍ਹਾਂ اپਣੇ چੇلئے ‘ਆਨند’ نूੰ ਕਿਹਾ کਿ ਇس پਾਸถ ਚੇ مਰਣਨ نوں تਿਆر ਕਰੇ।تਦ ਬੁੱਧ ਨੇ ਆਪਣਾ ਆਖ਼ਰੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ: ‘ਆپ اپਣਾ ਦੀਪک ਆپ ਬਣੋ’ (ਅਪپ-دੀਪ: ‘ਆਪਣਾ ਦੀਪਕ ਆਪ ਰਹੋ), یعنی سچ ਨੂں اپਣਾ ਗੁউ رکھو, کسਈ بਾਹਰਲੇ رہننਮ ਤੇ ਨਨھی جੁੜੋ।
ਪਿਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ نੇ ਕਿਹा ਕਿ ਜੇ کੋਈ ਸ਼ੰਸ਼ਯ هੁਵੇ تਾਂ ‘مਹা-وگگ’ دੇ برابر نہیں جانا چاہیئے।ਸਗ려ر ਸਤیئ الگ ਕرਨ ਦਾ سدہ ਹੀ راسਤਾ حੈ।
ਆਖ਼ਰ, بੁੱਧ نੇ سهਧیਆن ‘اَن-ਪان’ (શ્વાસ ভਾਗਨੀ سانس) ਲے كੇ ਧیآن وِچ گہرے چلے گئے।ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ چوتھی ਧਯਾਨ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਪਰਿਨਿਰਵਾਣ (ਸੰਪੂਰਣ ਨਿਰਵਾਣ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਕੁਸ਼ੀਨਗਰ ਵਿਖੇ ਦੋ ਸਾਲ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵਾਪਰਿਆ।
ਅੱਜ, ਕੁਸ਼ੀਨਗਰ (उत्तर प्रदेश, भारत) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਬੁੱਧ ਦੇ ਪਰਿਨਿਰਵਾਣ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼ੁੱਤੀ ਬੁੱਧ ਮੂਰਤੀ ਅਤੇ ਸਥੂਪ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।
ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ?
ਕੁਸ਼ੀਨਗਰ ਦਾ ਮਹੱਤਵ
ਇਹ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ (ਭਾਰਤ) ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਗੌਤਮ ਬੁੱਧ ਨੇ ਆਪਣਾ ਆਖ਼ਰੀ ਸਾਹ ਲਿਆ। ਅੱਜ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼ਯਨ ਮੁਦਰਾ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਅਤੇ ਪਰਿਨਿਰਵਾਣ ਸਥੂਪ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਆਖ਼ਰੀ ਭੋਜਨ ਦਾ ਰਹੱਸ
ਲੋਹਾਰ ਚੁੰਦ ਨੇ ਬੁੱਧ ਨੂੰ 'ਸੂਕਰ-ਮਦ੍ਵ' ਪਰੋਸਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਜਾਂ ਤਾਂ ਸੂਰ ਦਾ ਮਾਸ ਜਾਂ ਖੁੰਬ ਹੈ। ਇਹ ਭੋਜਨ ਖਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੁੱਧ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰ ਬੀਮਾਰੀ ਹੋ ਗਈ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚੇਲਿਆਂ ਨੂੰ ਚੁੰਦ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਨਾ ਦੇਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦਾ ਇਰਾਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਸੀ।
'ਆਪਣਾ ਦੀਪਕ ਆਪ ਬਣੋ' ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼
ਆਪਣੇ ਅੰਤਿਮ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧ ਨੇ ਚੇਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿਖਾਇਆ ਕਿ ਕਿਸੇ ਬਾਹਰੀ ਗੁਰੂ ਜਾਂ ਆਸਰੇ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸੱਚ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਦੀਪਕ ਬਣਾਓ। ਇਹ ਬੋਧੀ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਸਵੈ-ਨਿਰਭਰਤਾ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਦੋ ਸਾਲ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦਾ ਚਮਤਕਾਰ
ਬੁੱਧ ਨੇ ਕੁਸ਼ੀਨਗਰ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸਾਲ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ (ਸਾਲ ਦਰਖ਼ਤ) ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਆਪਣਾ ਆਖ਼ਰੀ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਲਿਆ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਰੁੱਖ ਮੌਸਮ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਖਿੜ ਗਏ ਸਨ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਨਿਰਵਾਣ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਪਰਿਨਿਰਵਾਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ
ਬੁੱਧ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਾਹ-ਸੰਬੰਧੀ ਧਿਆਨ ਵਿਧੀ (ਆਨਾਪਾਨ) ਰਾਹੀਂ ਧਿਆਨ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਅਵਸਥਾਵਾਂ (ਝਾਨ) ਪਾਰ ਕੀਤੀਆਂ। ਚੌਥੀ ਝਾਨ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਪੂਰਣ ਨਿਰਵਾਣ (ਪਰਿਨਿਰਵਾਣ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਜਨਮ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਅੰਤਿਮ ਮੁਕਤੀ ਹੈ।
Buddha
ਬੋਧ ਧਰਮ ਤੋਂ ਹੋਰ
ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ
ਉਹੀ ਸਿੱਖਿਆ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜਦੀ