संक्षिप्तभक्तिमार्गदर्शनम् (एकदृष्ट्या)
- •किम् एतत्: महाकरुणायाः परमकारुण्यस्य द्वे पवित्रे भूमी, यत्र भगवान् बुद्धः स्त्रीणां प्रव्रज्यां विहितवान्, रक्षाकरं रत्नसूत्रम् उपदिष्टवान्, स्वकीयं चरमं वर्षावासं यापितवान्, परम्परानुसारं च कुशीनगरं गन्तुं पूर्वं केसरिये भक्तेभ्यः स्वकीयं पवित्रं भिक्षापात्रं दत्तवान्।
- •दर्शनस्य जपस्य च फलम्: रत्नसूत्रस्य सस्वरं पठनं स्तूपानां च प्रदक्षिणा आध्यात्मिकम् अज्ञानं विलीनं करोति, महामारीं शारीरिकव्याधींश्च निवारयति, त्रिरत्नस्य दैवीं रक्षां आह्वयति, अन्तरात्मनः मुक्तेः अर्थात् निर्वाणस्य प्राप्तिं च त्वरयति।
- •कदा दर्शनीयम्: अक्टोबरमासात् मार्चमासपर्यन्तम् (शीतलः प्रशान्तश्च हेमन्तकालः)। प्रमुखानि आध्यात्मिकपर्वाणि — वैशाखपूर्णिमा (बुद्धपूर्णिमा), आषाढपूर्णिमा (धम्मदिवसः) च माघपूर्णिमा, यस्यां भगवान् स्वपरिनिर्वाणस्य घोषणां स्मरति।
- •स्थानम्: बिहारराज्ये भारते वैशाली-जनपदे पूर्वचम्पारण-जनपदे च, गण्डकनद्याः उर्वरे जलोढप्रदेशे स्थितम्। निकटतमौ प्रमुखौ यातायातकेन्द्रौ मुजफ्फरपुरस्थानकं पटनाविमानस्थानं च स्तः।
- •विधिः नियमाश्च: यात्रिकैः पञ्चशीलं पालनीयम्। वैशाल्यां कोल्हुआस्थात् अक्षुण्णात् अशोकसिंहस्तम्भात् आनन्दस्तूपाच्च दक्षिणावर्तप्रदक्षिणा आरभ्या। दीपाः धूपाः पद्मानि च अर्पणीयानि। लिच्छविधातुस्तूपे शान्तं ध्यायेत्, ततः उत्तरपश्चिमदिशि केसरियस्तूपं प्रति गत्वा मौनचिन्तनाय साष्टाङ्गप्रणामाय च।
पावनः उद्गमः एवं पौराणिक-शास्त्रीया परम्परा
वैशाली बौद्धपरम्परायां तथागतस्य जीवनस्य चमत्कारेषु च वन्दनीया भूमिः इति स्मर्यते। रत्नसूत्रं सुत्तनिपाते द्वितीयवर्गस्य प्रथमसूत्रत्वेन (सुत्तनिपात २.१) संरक्षितम्। लिच्छविगणराज्यस्य काले वैशाली भीषणेन त्रिविधेन उपप्लवेन — दुर्भिक्षेन, प्रेतबाधया, संक्रामकमहामारीणा च — पीडिता अभवत्। नितान्तनिराशाः लिच्छवयः राजगृहे विहरन्तं शाक्यमुनिं तथागतं शरणं जग्मुः। तथागतस्य चरणौ वैशालीभूमिं स्पृशतः आकाशात् शुद्धिकारिणी महावृष्टिः प्रावर्तत। भगवान् आयुष्मन्तम् आनन्दं प्राचीनपुरप्राकाराणां परितः परिभ्रमणं कारयित्वा भगवतः भिक्षापात्रात् जलं सिञ्चन् रत्नसूत्रं पठितुम् आदिशत्। तत्क्षणमेव सर्वाः दुष्टशक्तयः विलीयन्ते, व्याधयः शाम्यन्ति, राज्ये परमा शान्तिः पुनः प्रतिष्ठिता।
वैशाल्याम् एव महावने कूटागारशालाविहारे युगान्तरकारिणी घटना अभवत्, या समग्रं आध्यात्मिकं जगत् प्रकाशितवती। भगवतः विमाता महाप्रजापती गौतमी पञ्चशतैः शाक्यकुलीनाभिः स्त्रीभिः सह पदब्रजन्ती सती अत्र समागता। आयुष्मतः आनन्दस्य विनम्रनिवेदनेन स्त्रीणां आध्यात्मिकसामर्थ्यं स्वीकुर्वन् भगवान् स्त्रीभ्यः भिक्षुणीसंघस्य द्वाराणि उद्घाटितवान्। तथा च चुल्लवग्गे विनयस्य दशमे अध्याये निरूपितान् गुरुधर्मान् अष्टौ प्रावर्तयत्। अस्मिन् पावने क्षेत्रे प्रसिद्धा राजनर्तकी आम्रपाली स्वकीयम् आम्रवनं संघाय दत्त्वा परमां आध्यात्मिकसिद्धिं, अर्हत्पदं, प्राप्तवती।
अशीतितमे वर्षे भगवान् चापालचैत्ये त्रिमासाभ्यन्तरे स्वदेहत्यागस्य घोषणां कृतवान्, यथा महापरिनिर्वाणसूत्रे दीर्घनिकाये (१६) निरूपितम्। वैशालीं च नागपलोकनेन (गजसदृशेन शान्तेन दृष्टिपातेन) अवलोकयन् अन्तिमं विदाईं दत्तवान्। शोकाकुलाः लिच्छविजनाः पृष्ठतः अनुगच्छन्तः भगवता अलौकिकशक्त्या विस्तीर्णायां गभीरायां नद्यां विरचितायां निरुद्धाः; स्वकीयप्रेम्णः शाश्वतप्रतीकरूपेण च स्वकीयं प्रस्तरनिर्मितं पवित्रं भिक्षापात्रं तेभ्यः समर्पितवान्। तस्मिन् एव दिव्यविरक्तेः परमत्यागस्य च स्थले बहुस्तरीयस्य विश्वपर्वतस्य मेरोः इव मैदानप्रदेशे उन्नतः महान् केसरियस्तूपः समुत्थितः।
पवित्राः देवालयाः क्षेत्राणि च
सन्तः, मनीषिणः ऐतिहासिकपरम्परा च
वैशाल्याः केसरियायाश्च पवित्रभूमिः युगानि यावत् जाग्रतानां श्रेष्ठवंशैः राजपालकैश्च पूजिताः
- •महाप्रजापती गौतमी आम्रपाली च: भिक्षुणीसंघस्य अग्रण्यः स्थविर्यः, याः अर्हत्पदं साक्षात्कृतवत्यः; यथा थेरीगाथा (Thig 13.1, यत्र पालिरूपेण अम्बपाली इति निर्दिष्टा) साक्षयति, धर्मप्रकाशः लिङ्गभेदं सामाजिकस्थितिभेदं च अतिक्रामति।
- •सम्राट् अशोकः महान् (ख्रीष्टपूर्वं तृतीयशतकम्): धर्मराजः इति स्मर्यते, यः कोल्हुआ-स्थितं सुमार्जितम् एकाश्मस्तम्भम् उन्नतवान्, बुद्धधातून् स्तूपैः सत्कृतवांश्च।
- •चीनीयौ तीर्थयात्रिकौ भिक्षू फाह्यानः (पञ्चमं शतकं ख्रीष्टाब्दः) तथा ह्वेनत्सांगः (सप्तमं शतकं ख्रीष्टाब्दः): वैशालीप्रदेशं दृष्ट्वा बुद्धस्य भिक्षापात्रविषयिण्यः तथा तस्य विदायाः स्मारकस्तूपविषयिण्यः परम्पराः अभिलिखितवन्तौ।
- •द्वितीया बौद्धसङ्गीतिः (प्रायः ख्रीष्टपूर्वं ३८३): महापरिनिर्वाणात् प्रायः शतवर्षेषु वैशाल्यां सप्तशतैः (७००) अर्हद्भिः सम्मिलिता; यशः, सब्बकामी, रेवतश्च स्थविराः तस्याः नेतारः आसन्, विशुद्धं विनयं (संघनियमान्) संरक्षितुम्।
पावनं स्तोत्रं चिन्तनं च
व्यक्तिगतदुःखे शारीरिकव्याधौ मानसिकाशान्तौ वा भक्ताः रत्नसूत्रस्य पावनान् श्लोकान् जपन्ति, ये वैशाल्यां भगवता उपदिष्टाः सुत्तनिपातस्य द्वितीयवर्गे प्रथमसूत्रे संरक्षिताः:
यानीध भूतानि समागतानि भुम्मानि वा यानि व अन्तलिक्खे।
सब्बेव भूता सुमना भवन्तु अथोपि सक्कच्च सुणन्तु भासितं॥
यं किञ्चि वित्तं इध वा हुरं वा सग्गेसु वा यं रतनं पणीतं।
न नो समं अत्थि तथागतेन इदम्पि बुद्धे रतनं पणीतं एतेन सच्चेन सुवत्थि होतु॥
अर्थः: “अत्र समागताः सर्वे दिव्याः भौमाश्च प्राणिनः अपरिमितप्रमोदेन परिपूर्णाः भवन्तु, सादरं चैतेषां सत्यवचनानां श्रवणं कुर्वन्तु। यत् किमपि धनं वा रत्नं वा इह लोके परलोके वा उत्तमस्वर्गेषु वा विद्यते, तत् तथागतेन समं नास्ति। बुद्धे एव इदम् अनुपमं रत्नं प्रतिष्ठितम्! अस्य शाश्वतसत्यस्य बलेन सर्वे प्राणिनः कल्याणं शान्तिम् आरोग्यं विमुक्तिं च लभन्तु!”
ज्ञातव्य-विशेषः
केसरियस्तूपः अद्य प्रायः १०४ फुटोन्नतः अस्ति; स प्राचीनानाम् इष्टिकानिर्मितस्तूपानाम् अन्यतमः सर्वोच्चः, यस्य स्तरमञ्चाः अद्यापि पुरातत्त्वविद्भिः उद्घाट्यन्ते।
कोल्हुआस्थः अशोकस्तम्भः सुमार्जितप्रस्तरनिर्मितः सम्राट् अशोकस्य तेषु विरलेषु स्तम्भेषु अन्यतमः, यस्य शीर्षे आसीनः सिंहः अद्यापि सम्पूर्णतया अक्षुण्णः अस्ति।
वैशाली लिच्छविनां भूमित्वेन स्मर्यते; तेषां सभाधारितं गणराज्यं इतिहासस्य प्राचीनतमेषु ज्ञातेषु गणराज्येषु अन्यतमम् अस्ति।
१९५८ वर्षे वैशाल्यां लिच्छविस्तूपस्य उत्खननसमये मृदुप्रस्तरनिर्मिता धातुमञ्जूषा प्राप्ता, यस्यां गौतमबुद्धस्य प्रामाणिकाः अस्थ्यवशेषाः, भस्म, स्वर्णपत्रं च सुरक्षितानि आसन्।
कोल्हुआ एव तत् पवित्रं स्थानं, यत्र वानरानां समूहः वृक्षात् नूतनं मधु सङ्गृह्य अत्यन्तश्रद्धया भगवते बुद्धाय भिक्षापात्रे समर्पितवान्।
विषयानुसारं अन्वेषयतु
Buddha
बौद्धधर्मःतः अधिकम्
सम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता