राजगृहं गृध्रकूटश्च
धर्मदेशनायाः गृध्रशिखरम्
बिहारस्थं राजगृहस्थं गृध्रकूटं यत्र बुद्धः वर्षावासान् अयापयत्, महायानपरम्परा च यत्र हृदयसूत्रं सद्धर्मपुण्डरीकसूत्रं च उपदिष्टवती इति मन्यते।
सङ्क्षिप्तभक्तिमार्गदर्शनम् (एकदृष्ट्या)
- •किम् एतत्: गृध्रकूटस्य (गृध्रशिखरस्य) आदरणीयं प्रस्तरमयं शिखरम्, यत्र गौतमबुद्धः बहुषु वर्षर्तुवासेषु अवसत्, यत्र च महायानपरम्परायाम् सः प्रज्ञापारमितासूत्राणि उपदिष्टवान्। विश्रान्तस्य गृध्रस्य अथवा किरीटस्य आकारवत् इदं धर्मचक्रस्य द्वितीयप्रवर्तनस्य हृदयम् अस्ति।
- •किमर्थं दर्शनं पठनं च: मनसः आवरणानि अपनयति, शून्यता इति उच्यमानायाः शून्यतायाः प्रज्ञां जागरयति, बोधिचित्तम् इति उच्यमानां सार्वभौमिकीं करुणां पोषयति, अर्हतां तथागतस्य च ध्यानस्थले पादचारणस्य पुण्यं ददाति।
- •कदा दर्शनीयम्: अक्टूबरमासात् मार्चपर्यन्तं पर्वतारोहणाय शान्तः सुखदः च कालः। शुभकालेषु सन्ति—एप्रिल्-मे मासयोः बुद्धपूर्णिमा, जुलाईमासे आषाढपूर्णिमा या वर्षावासम् आरभते, तथा माघपूर्णिमा च।
- •कुत्र: राजगृहम्, नालन्दाजनपदः, दक्षिणबिहारः, भारतम्। राजगृहं परितः पर्वतानां मध्ये स्थितम्; पटनाविमानस्थानात् गयाविमानस्थानात् वा गन्तुं शक्यते।
- •कथम् (विधिः नियमाश्च):
- •यात्राक्रमः: वेणुवने, वंशवनविहारे आरभत, प्राचीनेन प्रस्तरमार्गेण गृध्रकूटशिखरं आरोहत, बुद्धकक्षस्य वेदिकाम् गन्धकुटीम् इति नाम्ना प्रसिद्धां प्रदक्षिणीकुरुत, आयुष्मतः शारिपुत्रस्य आनन्दस्य च गुहासु ध्यायत, रत्नगिरिपर्वते विश्वशान्तिस्तूपे समापयत च।
- •प्रदक्षिणानियमाः: गन्धकुट्याः वेदिकां दक्षिणावर्तेन प्रदक्षिणीकुरुत, प्रदक्षिणा इति नाम्ना प्रसिद्धां, हृदयसूत्रं अथवा नमो बुद्धाय पठन्तः।
- •मन्दिरवेषः: स्कन्धौ जानू च आच्छादयन् सभ्यः परिच्छदः। गन्धकुट्याः इष्टिकावेदिकायां आरोहणात् पूर्वं पादुके उत्तारयत।
- •नैवेद्यम्: नवानि कमलपुष्पाणि, धूपः, दीपाः च।
पवित्रोत्पत्तिः शास्त्रीयं वंशावलिश्च
राजगृहं पालिग्रन्थेषु राजगह इति प्रसिद्धं, बुद्धकाले मगधस्य राजधानी आसीत्। इसिगिलिसुत्तं, मज्झिमनिकाय 116, तस्य परितः पञ्च पर्वतान् नामयति: वेभारः, पाण्डवः, वेपुल्लः, गिज्झकूटः, इसिगिलिश्च। एतेषु विषमेषु प्रस्तरेषु गिज्झकूटः, अथवा गृध्रकूटः, इति नाम्ना प्रसिद्धः, यतः तस्य शिला गृध्रस्य शिरसा सदृशा अस्ति, गृध्राश्च तस्य शिलासु निवसन्ति स्म। मगधे प्रवासकाले बुद्धस्य सर्वाधिकप्रियेषु निवासस्थानेषु एकः अभवत्।
महायानपरम्परायां गृध्रकूटं धर्मचक्रस्य द्वितीयप्रवर्तनस्य स्थलम् अस्ति। सारनाथे प्रथमप्रवर्तनेन चत्वारि आर्यसत्यानि प्रकाशितानि, गृध्रशिखरस्य उपदेशाः तु शून्यतायाः, यां शून्यता इति वदन्ति, बुद्धत्वस्य सार्वभौमिकसम्भावनायाश्च शिक्षां विस्तारयन्ति इति मन्यते। अर्हतां, बोधिसत्त्वानां, देवानां च सभायाम् बुद्धः प्रज्ञापारमितासूत्राणि उपदिष्टवान् इति कथ्यते, तेषु हृदयसूत्रं च, तथा सद्धर्मपुण्डरीकसूत्रं, अर्थात् पद्मसूत्रं च।
पद्मसूत्रस्य आदिमे अध्याये, पुनः षोडशे अध्याये च, गृध्रशिखरं तत् स्थानं प्रदर्श्यते यत्र बुद्धः कालसीमाभ्यः परम् अपि उपदेशं ददाति। चीनीयौ तीर्थयात्रिणौ फाह्यानः (ईस्वी पञ्चमशताब्दी) ह्वेनत्सांगश्च (ईस्वी सप्तमशताब्दी) अस्य शिखरस्य दर्शनं कृतवन्तौ, तत्र श्रद्धां च समर्पितवन्तौ इति अभिलिखितम्।
पवित्रविहाराः स्थानानि च
सन्ताः योगिनः ऐतिहासिकवंशाश्च
- •भगवान् शाक्यमुनिबुद्धः: अनेकेषु वर्षावासेषु राजगृहे अवसत्, मध्यमां प्रतिपदं शिक्षयन्।
- •आयुष्मन्तौ शारिपुत्रमहामौद्गल्यायनौ: प्रधानौ द्वौ शिष्यौ, येषां जीवनं राजगृहेण सह निकटतया सम्बद्धम् आसीत्।
- •मगधराजः बिम्बिसारः: भक्तः पोषकः, यः सङ्घाय वेणुवनं दत्तवान्, यस्य भगवन्तं दर्शितुं गतः मार्गः स्मर्यते।
- •आचार्यनागार्जुनः (ईस्वी द्वितीयशताब्दी): माध्यमिकदर्शनस्य महान् आचार्यः, यः प्रज्ञापारमिताशिक्षाः व्याख्यातवान्।
- •ह्वेनत्सांगः, ईस्वी सप्तमशताब्दी: आदरणीयः चीनीयः तीर्थयात्री, यः गृध्रकूटम् आरुरोह, पुष्पाणि समर्पयत्, स्वस्य यात्रां च अभिलिखितवान्।
- •परमपूज्यः निचिदात्सु फुजी, फुजी-गुरुजी इति प्रसिद्धः: विंशतितमशताब्द्याः जापानीयः बौद्धाचार्यः, यः विश्वशान्तेः प्रतीकरूपेण समीपस्थे रत्नगिरिशिखरे विश्वशान्तिस्तूपस्य निर्माणाय प्रेरणां दत्तवान्।
पवित्रस्तोत्रं ध्यानं च
गृध्रकूटम् आरोहन्तः तीर्थयात्रिणः प्रज्ञापारमिताहृदयसूत्रे परमप्रज्ञायाः सारं ध्यायन्ति, यस्य शिक्षा गृध्रशिखरे स्थापिता अस्ति:
गते गते पारगते पारसंगते बोधि स्वाहा ॥
gate gate pāragate pārasaṃgate bodhi svāhā ॥
अर्थः: “गतः, गतः, पारं गतः, पारसङ्गतः सम्यक्, बोधेः तीरम्; बोधिः स्वाहा, परमबोधिः जयतु!”
ज्ञातव्य-विशेषः
A stone path up Gridhrakuta is attributed to King Bimbisara of Magadha, a devoted patron who came to see the Buddha.
In the Lotus Sutra, Gridhrakuta is presented not merely as a hill in Bihar but as a place where the Buddha continues to teach beyond the limits of time.
The Sukarakhata cave below the summit is where, according to the Dighanakha Sutta, Sariputta attained Arhatship while listening to the Buddha.
The Vishwa Shanti Stupa on Ratnagiri Hill was inspired by Fujii Guruji of Japan, and a ropeway connects it with the valley below.
Buddha
बौद्धधर्मःतः अधिकम्
सम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता