राजगीर र गृध्रकूट

• •
  यो के हो: गृध्रकूट (गिद्ध शिखर) को सम्मानित ग्रेनाइट चुचुरो, जहाँ गौतम बुद्ध वर्षा-ऋतुका धेरै वर्षावास बस्नुभयो, र जहाँ महायान परम्परामा उहाँले पारमिता प्रज्ञाका सूत्रहरू सिकाउनुभयो। गिद्ध वा मुकुटजस्तो आकारको यो धर्मचक्रको दोस्रो प्रवर्तनको हृदय हो।
• •
  किन भ्रमण गर्ने / पाठ गर्ने: मनका पर्दाहरू हटाउँछ, शून्यता भनिने शून्यताको अन्तर्दृष्टि जगाउँछ, बोधिचित्त भनिने सार्वभौमिक करुणाको पोषण गर्छ, र अर्हत् र तथागतले ध्यान गर्नुभएको ठाउँमा हिँड्ने पुण्य प्रदान गर्छ।
• •
  कहिले भ्रमण गर्ने: अक्टोबरदेखि मार्चसम्म पहाड चढ्न सुखद र शान्त मौसम हुन्छ। शुभ अवधिहरूमा अप्रिल वा मेमा पर्ने बुद्ध पूर्णिमा, जुलाईमा पर्ने आषाढ पूर्णिमा जसले वर्षावास सुरु गर्छ, र माघ पूर्णिमा पर्छन्।
• •
  कहाँ: राजगीर, नालन्दा जिल्ला, दक्षिण बिहार, भारत। राजगीरलाई घेरेका पहाडहरूमा अवस्थित, र पटना विमानस्थल वा गया विमानस्थलबाट पुग्न सकिन्छ।
• •
  कसरी (विधि र नियम):
• •
  यात्रा क्रम: वेणुवन, बाँसको वन विहारबाट सुरु गर्नुहोस्, पुरानो ढुंगाको बाटोबाट गृध्रकूट शिखरमा चढ्नुहोस्, बुद्धको कक्ष, गन्धकुटी भनिने चौतारीको परिक्रमा गर्नुहोस्, आयुष्मान् सारिपुत्र र आनन्दका गुफाहरूमा ध्यान गर्नुहोस्, र रत्नगिरि पहाडमा रहेको विश्वशान्ति स्तूपमा समाप्त गर्नुहोस्।
• •
  परिक्रमा नियम: गन्धकुटीको चौतारीको वरिपरि घडीको सुईको दिशामा प्रदक्षिणा गर्नुहोस्, जसलाई प्रदक्षिणा भनिन्छ, हृदय सूत्र वा नमो बुद्धाय जप्दै।
• •
  मन्दिर पहिरन: काँध र घुँडा ढाक्ने सभ्य पोशाक। गन्धकुटीको इँटाको चौतारीमा पाइला राख्नु अघि जुत्ता खोल्नुहोस्।
• •
  अर्पण: ताजा कमल फूल, धूप र दीप।

राजगीर, पाली ग्रन्थमा राजगह भनेर चिनिन्छ, बुद्धको समयमा मगधको राजधानी थियो। इसिगिलि सुत्त, मज्झिम निकाय 116, ले यसको वरिपरिका पाँच पहाडको नाम दिन्छ: वेभार, पाण्डव, वेपुल्ल, गिज्झकूट र इसिगिलि। यी उकाला चट्टानहरूमध्ये गिज्झकूट, वा गृध्रकूट, यसको चट्टान गिद्धको टाउकोजस्तो देखिने र गिद्धहरू यसका कगारमा बस्ने भएकाले यस्तो नाम पाएको हो। मगधमा बस्दाका बुद्धका सबैभन्दा प्रिय बासस्थानमध्ये यो एक बन्यो।

महायान परम्परामा गृध्रकूट धर्मचक्रको दोस्रो प्रवर्तनको पृष्ठभूमि हो। सारनाथमा भएको पहिलो प्रवर्तनले चार आर्यसत्य प्रकट गर्‍यो भने गिद्ध शिखरका प्रवचनहरूले शून्यता, अर्थात् शून्यताको शिक्षा र बुद्धत्वको सार्वभौमिक सम्भावनालाई प्रकट गरेको मानिन्छ। अर्हत्, बोधिसत्त्व र देवताहरूको सभासामु बुद्धले प्रज्ञापारमिता सूत्रहरू सिकाउनुभएको मानिन्छ, जसमा हृदय सूत्र र सद्धर्मपुण्डरीक सूत्र, अर्थात् कमल सूत्र पर्छन्।

कमल सूत्रको प्रारम्भिक अध्यायमा, र फेरि अध्याय 16 मा, गिद्ध शिखरलाई समयको सीमाभन्दा पर पनि बुद्धले सिकाउन जारी राख्नुभएको ठाउँका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ। चिनियाँ तीर्थयात्री फाहियान (ईस्वी पाँचौँ शताब्दी) र ह्वेनत्सांग (ईस्वी सातौँ शताब्दी) ले यस शिखरमा भ्रमण गरेर त्यहाँ भक्ति अर्पण गरेको अभिलेख छ।

• •
  भगवान् शाक्यमुनि बुद्ध: मध्यम मार्ग सिकाउँदै राजगहमा धेरै वर्षावास बस्नुभयो।
• •
  आयुष्मान् सारिपुत्र र महामोग्गल्लान: दुई प्रमुख शिष्य, जसको जीवन राजगहसँग नजिकबाट जोडिएको थियो।
• •
  मगधका राजा बिम्बिसार: समर्पित संरक्षक, जसले संघलाई वेणुवन दान गरे र जसलाई बुद्धसम्म पुग्ने बाटोका लागि सम्झिइन्छ।
• •
  आचार्य नागार्जुन (ईस्वी दोस्रो शताब्दी): माध्यमक दर्शनका महान् आचार्य, जसले प्रज्ञापारमिता शिक्षाहरू व्याख्या गरे।
• •
  ह्वेनत्सांग, ईस्वी सातौँ शताब्दी: सम्मानित चिनियाँ तीर्थयात्री, जसले गृध्रकूटमा आरोहण गरे, फूल अर्पित गरे र आफ्नो भ्रमणको अभिलेख राखे।
• •
  परम पूज्य निचिदात्सु फुजी, जो फुजी गुरुजी भनेर चिनिन्छन्: बीसौँ शताब्दीका जापानी बौद्ध गुरु, जसले विश्व शान्तिको प्रतीकका रूपमा जोडिएको रत्नगिरि चुचुरोमा विश्वशान्ति स्तूप निर्माणलाई प्रेरित गरे।

गृध्रकूटमा आरोहण गर्ने तीर्थयात्रीहरू प्रज्ञापारमिता हृदय सूत्र, अर्थात् हृदय सूत्रमा रहेको पारमार्थिक प्रज्ञाको सार माथि ध्यान गर्छन्, जसको शिक्षा गिद्ध शिखरमा स्थापित छ: