पावापुरी जल मन्दिर
भगवान महावीरको निर्वाण भूमि र कमल तीर्थ
बिहारको नालन्दामा अवस्थित पावापुरी सिद्ध क्षेत्र २४ औं तीर्थङ्कर भगवान महावीरले ५२७ ईसा पूर्व दीपावलीको दिन निर्वाण प्राप्त गर्नुभएको परम पावन तीर्थ हो। विशाल कमल सरोवरको बीचमा रहेको श्वेत संगमरमरको जल मन्दिरले भगवानको अग्निसंस्कार स्थलको प्रतिनिधित्व गर्दछ। भक्तजनहरू यहाँ निर्वाण लाडू अर्पण गर्न र नवकार मन्त्रको जप गरी मुक्ति मार्गको अनुभूति गर्न आउँछन्।
द्रुत भक्ति मार्गदर्शिका (एक नजरमा)
- •यो के हो: बिहारको नालन्दा जिल्लाको पावापुरी त्यो स्थान हो जहाँ २४औं तीर्थंकर भगवान महावीरले निर्वाण, अर्थात् अन्तिम मुक्ति, प्राप्त गरेको मानिन्छ। कमलको पोखरीको बीचमा सेतो संगमरमरको जल मन्दिर उभिएको छ।
- •दर्शनको फल: महावीरका अन्तिम उपदेशहरू स्मरण गर्न, उहाँको चरणचिह्नमा शिर झुकाउन र जन्म-मृत्युको चक्रबाट मुक्तिबारे मनन गर्न तीर्थयात्रीहरू यहाँ आउँछन्। धेरैले यहाँ नवकार मन्त्रको जप गर्छन्।
- •कहिले जाने: अक्टोबरदेखि मार्चसम्म मौसम शीतल र सुखद हुन्छ। मुख्य भीड दिवालीमा, कार्तिक औंसीको रातमा हुन्छ; जैनहरू यसलाई निर्वाण कल्याणकको रूपमा मनाउँछन्। महावीर जयन्ती चैत्र शुक्ल त्रयोदशीमा पर्छ।
- •कहाँ: पावापुरीलाई अपापापुरी पनि भनिन्छ, अर्थात् “पापरहित नगर”। यो राजगीरबाट लगभग १९ किमी र पटनाबाट लगभग १०१ किमी टाढा छ।
- •कसरी (विधि र नियम):
- •पोशाक: गर्भगृहमा पूजाका लागि सफा, नसिलेको सेतो वस्त्र लगाउनुहोस्। सामान्य दर्शनका लागि पनि मर्यादित पोशाक अपेक्षित छ।
- •मार्ग: धेरै यात्रीहरू पहिले गाउँको मन्दिर जान्छन्, त्यसपछि पुल तरेर जल मन्दिरमा महावीरका चरणचिह्नको दर्शन गर्छन्, र त्यसपछि समवसरण मन्दिर जान्छन्।
- •आचरण: छाला, लागुपदार्थ र मांसाहारबाट टाढा रहनुहोस्। पुलमा मौन राख्नुहोस्, वा मनभित्रै नवकार मन्त्रको जप गर्नुहोस्।
पावन उद्गम र आगमिक परम्परा
जैन परम्पराले यस नगरलाई अपापा, अर्थात् पापबाट मुक्त, भन्छ; पछि यसलाई पावापुरी भनियो। श्वेताम्बर ग्रन्थ कल्पसूत्रको जिनचरित अध्याय, अर्थात् जिनहरूको जीवनवृत्तान्त, ले महावीरले आफ्नो अन्तिम वर्षावास, अर्थात् चातुर्मास, अपापामा बिताएको बताउँछ। उहाँ राजा हस्तिपालको सभामण्डपमा बस्नुभएको थियो।
परम्पराअनुसार उहाँले आफ्ना अन्तिम दिनहरू भेला भएका साधु, साध्वी, राजा र गृहस्थहरूलाई उपदेश दिँदै बिताउनुभयो। श्वेताम्बर परम्परा अनुसार उत्तराध्ययन सूत्रले उहाँका अन्तिम शिक्षाहरू सुरक्षित राख्छ; यसका ३६ अध्यायमा आत्मा, कर्म र मोक्षबारे कुरा गरिएको छ। दशौं अध्यायमा उहाँ गौतमलाई क्षणभर पनि प्रमाद नगर्न बारम्बार प्रेरणा दिनुहुन्छ।
कार्तिक औंसीको रातको अन्त्यतिर, बिहानअघि, महावीरले निर्वाण प्राप्त गर्नुभयो। श्वेताम्बर परम्पराले यसलाई ईसापूर्व ५२७ मा राख्छ; दिगम्बर परम्पराले ईसापूर्व ५१० भन्छ। कल्पसूत्रको जिनचरित अध्यायले त्यो रात काशी र कोशलका अठार संघीय राजाहरूले ज्ञानको प्रकाश निभेको भन्दै दीप बालेको लेखेको छ। जैन दिवालीको परम्परा यही स्मृतिबाट विकसित भएको हो।
स्थानीय परम्पराअनुसार उहाँको शवदाह यहीँ गरिएको थियो। भस्म र पवित्र माटो लिन यति धेरै भक्तहरू जम्मा भए कि त्यहाँ एउटा खाल्डो बन्यो, र त्यही खाल्डो कमलको पोखरी बन्यो भनिन्छ। आज जल मन्दिर यही पोखरीको बीचमा उभिएको छ।
त्यही रातमा उहाँका प्रमुख शिष्य इन्द्रभूति गौतमले केवलज्ञान, अर्थात् पूर्ण ज्ञान, प्राप्त गर्नुभयो। त्यसैले जैनहरू दिवालीलाई निर्वाण र ज्ञान दुवैको पर्वको रूपमा मनाउँछन्।
प्रमुख पावन स्थल र तीर्थहरू
गुरुजन र यात्रीहरू
पावापुरीले शताब्दीयौँदेखि दुवै जैन परम्पराका श्रद्धालुहरूलाई आकर्षित गर्दै आएको छ।
महावीरका प्रमुख गणधरहरूमध्ये पहिलो इन्द्रभूति गौतम निर्वाणको रातमा केवलज्ञान प्राप्त गरेकोमा स्मरण गरिन्छ। अर्का प्रमुख शिष्य सुधर्मा स्वामीले श्वेताम्बर परम्परामा उपदेशको धारा अगाडि बढाउनुभयो।
मध्यकालीन आचार्य जिनप्रभ सूरिले जैन तीर्थहरूको मार्गदर्शक ग्रन्थ विविध तीर्थ कल्पमा अपापाको वर्णन गर्नुभयो। आज पनि श्वेताम्बर र दिगम्बर साधु-साध्वीहरू खाली खुट्टा लामो यात्रा गरेर चरणचिह्नमा प्रणाम गर्न पावापुरी आउँछन्।
महावीरको समयमा मगधको राजधानी रहेको राजगृह जैन परम्परामा राजा श्रेणिक, जसलाई बिम्बिसार पनि भनिन्छ, सँग सम्बन्धित छ; जैन परम्परामा उहाँलाई महावीरको भक्त मानिन्छ।
पावन मन्त्र र ध्यान
जल मन्दिरमा प्रवेश गर्नुअघि तीर्थयात्रीहरू जैन धर्मको मूल प्रार्थना, नवकार महामन्त्र, शान्त स्वरमा पाठ गर्छन्।
णमो अरिहंताणं, णमो सिद्धाणं, णमो आयरियाणं।
णमो उवज्झायाणं, णमो लोए सव्वसाहूणं॥
एसोपंचणमोक्कारो, सव्वपावप्पणासणो।
मंगलाणं च सव्वेसिं, पढमं हवइ मंगलं॥
Ṇamō Arihantāṇaṁ, Ṇamō Siddhāṇaṁ, Ṇamō Āyariyāṇaṁ.
Ṇamō Uvajjhāyāṇaṁ, Ṇamō Lōē Savvasāhūṇaṁ.
Ēsō Pañca-ṇamōkkārō, Savva-pāvappaṇāsaṇō.
Maṅgalāṇaṁ Ca Savvēsiṁ, Paḍhamaṁ Havai Maṅgalaṁ.
भावार्थ: “भित्रका शत्रुहरूलाई जित्ने अरिहन्तहरूलाई नमस्कार। मुक्त आत्मा सिद्धहरूलाई नमस्कार। आध्यात्मिक मार्गदर्शक आचार्यहरूलाई नमस्कार। शास्त्र सिकाउने उपाध्यायहरूलाई नमस्कार। संसारका सबै साधुहरूलाई नमस्कार। यो पञ्चनमस्कारले सबै पापको नाश गर्छ, र सबै मंगलहरूमध्ये यो पहिलो मंगल हो।”
के तपाईं जान्नुहुन्छ?
The Jal Mandir stands in a lake of about 84 bighas, which blooms with lotuses in summer. Local tradition says the lake began as a hollow left when devotees took earth from Mahavira's cremation site.
The Kalpa Sutra says the eighteen allied kings of Kashi and Kosala lit lamps on the night of Mahavira's nirvana, which is why Jains light lamps at Diwali.
The Svetambara tradition dates the nirvana to 527 BCE, while the Digambara tradition gives 510 BCE.
Indrabhuti Gautama, Mahavira's chief disciple, attained Kevala Jnana on the same night that his teacher attained nirvana.
The Kalpa Sutra says Mahavira spent ten Chaturmas at Rajagriha, which makes Rajgir one of the places he stayed longest.
Mahavira
जैन धर्म बाट थप
सम्बन्धित शिक्षाहरू
उही शिक्षा, विभिन्न परम्पराहरूमा प्रतिध्वनित