श्रवणबेलगोला

बाहुबली जैन धर्मका पहिलो तीर्थंकर ऋषभदेवका दोस्रो पुत्र र चक्रवर्ती भरतका कान्छा भाई थिए। जिनसेनको आदिपुराण, छत्तीसौं सर्गअनुसार, विश्वव्यापी अधिपत्यमाथि भरतको दाबीलाई लिएर दुई भाइबीच भएको विवाद खुला युद्धबाट नभई तीन प्रतिस्पर्धाबाट समाधान गरिएको थियो: दृष्टि-प्रतिस्पर्धा, पानीको प्रतिस्पर्धा, र मल्लयुद्ध। बाहुबलीले तीनै जिते। आफ्नो पराजयबाट रिसाएका भरतले आफ्नो दिव्य अस्त्र चक्ररत्न आफ्नै भाइमाथि फालेपछि, त्यो अस्त्रले बाहुबलीलाई अजेय पाएर उनकै खुट्टामा शक्तिहीन भएर खस्यो।

आफ्नो विजयको आनन्द मान्नुको सट्टा, बाहुबली आफ्नै विजयको त्यही क्षणमा गहिरो आध्यात्मिक वैराग्यको तरंगले अभिभूत भए। सांसारिक शक्ति र क्षेत्रीय अहंकारको व्यर्थतालाई बुझेर, जसले दुई भाइलाई युद्धको किनारसम्म पुर्‍याएको थियो, उनले त्यहीँ आफ्नो राज्य त्याग गरे र भर्खरै जोगाएको सिंहासनको सट्टा वनलाई रोजे।

बाहुबली पूरै एक वर्षसम्म निरन्तर, निश्चल कायोत्सर्ग ध्यानमा उभिरहे। ऋतुहरू बित्दै जाँदा उनको अचल शरीरमाथि बेलाहरू उनको खुट्टाभरि बढे र उनको पाउमुनि बमीराहरू बने। जब उनको हृदयले अहंकारको अन्तिम सूक्ष्म अंश पनि घोल्यो — त्यही गुण जसले सुरुमा भरतसँगको उनको प्रतिस्पर्धालाई उक्साएको थियो — तब मात्र उनले केवलज्ञान, अनन्त सर्वज्ञता प्राप्त गरे। जैन परम्पराले उनलाई यस कालचक्रको यस आधा भागमा अन्तिम मुक्ति, मोक्ष, प्राप्त गर्ने पहिलो आत्माहरूमध्ये गन्छ — एक आत्मा जसले विजय बन्धनको अर्को रूप मात्र बन्नुअघि अहंकारलाई नै छोड्नुपरेको थियो।

त्यही कथाले आज कर्नाटकको श्रवणबेलगोलामा तीर्थयात्रीहरूलाई तान्छ, जहाँ विन्ध्यगिरि पहाड गंग मन्त्री चावुण्डरायको संरक्षणमा ९८१ ईसापछि प्राणप्रतिष्ठा गरिएको, सामत्तावन फिट अग्लो, गोम्मटेश्वरका रूपमा बाहुबलीको एकाश्म मूर्तिले सजिएको छ। एउटै ढुङ्गाको खण्डबाट कोरिएको यो मूर्ति प्राचीन विश्वमा कहीं पनि भेटिने सबैभन्दा अग्ला स्वतन्त्र उभिने एकाश्म मूर्तिहरूमध्ये एक हो, जहाँ आज झण्डै छ सय पचास ढुङ्गा कोरिएका खुट्किला चढेर शिखर मन्दिर परिसरमा पुगिन्छ।

श्रवणबेलगोलाले आफ्नो पवित्रता एउटा मात्र होइन, दुई पहाडमा बोकेको छ। दक्षिणी शिखर विन्ध्यगिरिले दशौं शताब्दीदेखि आफ्नो मन्दिर परिसर बोकेको छ र त्यहीँ ठूलो मूर्ति राखिएको छ। उत्तरी शिखर चन्द्रगिरिले तेस्रो शताब्दी ईसापूर्वसम्म पुग्ने धेरै पुरानो बसदिहरूको समूह जोगाएको छ, जहाँ परम्पराले सम्राट चन्द्रगुप्त मौर्य र आचार्य भद्रबाहु दुवैले सल्लेखना — शरीरको अन्तिम, सचेत त्यागलाई चिह्नित गर्ने स्वेच्छिक उपवासद्वारा मृत्यु — गरेको मान्छ। दुई पहाडको बीचमा बेलगोला भनिने पवित्र पोखरी छ, जसको अर्थ सेतो पोखरी हो, जसको नामबाट सारा सहरले आफ्नो नाम पाएको हो।

बाह्र वर्षमा एकपटक, विश्वभरिबाट लाखौं तीर्थयात्री श्रवणबेलगोलामा महामस्तकाभिषेक, महान् शिर-अभिषेक समारोहका लागि भेला हुन्छन्। मूर्तिको पछाडि पाल खडा गरिन्छ ताकि पुजारी र भक्तहरू चढेर बाहुबलीको शिरमा सिधै अभिषेक खन्याउन सकून्: शुद्ध पानी, दूध, उखुको रस, केसरको लेप, र चन्दनको लेप, त्यसपछि फूल र सुनका सिक्काहरूको कोमल वर्षा मूर्तिको सम्पूर्ण उचाइबाट खसिरहन्छ। यो समारोहलाई आत्माकै स्नानको रूपमा बुझिन्छ, जसले सांसारिक अशुद्धतालाई त्यही अहिंसा र वैराग्यका गुणहरूले धोइदिन्छ जो बाहुबलीको स्थिरताको वर्षले पहिलोपल्ट साकार गरेको थियो।

आज पनि तीर्थयात्रीहरूले मूर्तिको फेदमा परम्परागत प्रशंसाको श्लोक गाउँछन्: बाहुबली महावीर, त्याग मूर्ति नमोस्तुते, अहिंसा परमो धर्मो, जैन शासन मंगलम् — हे शक्तिशाली बाहुबली, सर्वोच्च त्यागका मूर्तिरूप, हामी तपाईंको चिरस्थिरतामा शिर झुकाउँछौं; अहिंसा नै सर्वोच्च आध्यात्मिक मार्ग हो, जिनको तेजिलो आशीर्वाद। यी शब्दले आज पहाडको फेदमा उभिएको तीर्थयात्रीलाई त्यही गुणसँग जोड्छन् जो माथिको मूर्तिले हजार वर्षभन्दा बढी समयदेखि ढुङ्गामा अचल बोकिरहेको छ।

जैन र हिन्दू परम्परा दुवैमा धेरैजसो वैराग्यका कथाहरूले त्यस्तो व्यक्तिलाई पछ्याउँछन् जो वर्षौंको शासनपछि शक्तिको खोक्रोपन महसुस गरेर त्यसबाट पर हिंड्छ, वा जसले सिंहासन सुरुदेखि नै चाहेको हुँदैन। बाहुबलीको कथा ठीक यसैले असाधारण छ किनभने उनले आफ्नो शक्तिको दाबी सबैभन्दा सुरक्षित भएकै क्षणमा त्याग गरे — जेठा भाइको सेना र उसकै अस्त्रलाई उही प्रतिस्पर्धामा हराएको तुरुन्तै पछि। यो कथाले दिने पाठ यो होइन कि बाहुबलीमा शासन गर्ने शक्ति वा अधिकार थिएन, बरु यो हो कि उनले आफ्नै विजयलाई हाँक्ने अहंकारलाई नै त्यो कुरा चिने जो कुनै पनि गहिरो शान्ति सम्भव हुनुअघि त्याग्नुपर्ने थियो।

विन्ध्यगिरिको शिखरसम्म चढ्नु अधिकांश तीर्थयात्रीका लागि आफैंमा एक शारीरिक भक्तिको कार्य बनिरहन्छ, घामले तताएको ढुङ्गामाथि भए पनि खुट्टा खाली राखेरै गरिन्छ, किनभने छ सय पचास खुट्किला सुरु हुनुभन्दा धेरै अघि नै जुत्ता फुकालिसकिन्छ। यो चढाइलाई बाहुबलीकै अनुशासनको सानो प्रतिध्वनिको रूपमा लिइन्छ — माथि पर्खिरहेको कुराको लागि शारीरिक कष्ट स्वीकार गर्ने इच्छा — हजार वर्षभन्दा पहिले कोरिएको शान्त, अचल अनुहार हेर्न मूर्तिको फेदमा पुग्नुभन्दा धेरै अगाडि नै।