ਸ਼ਰਵਣਬੇਲਗੋਲਾ

ਬਾਹੂਬਲੀ ਜੈਨ ਧਰਮ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਤੀਰਥੰਕਰ ਭਗਵਾਨ ਰਿਸ਼ਭਦੇਵ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਭਰਤ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਸਨ। ਜਿਨਸੇਨ ਦੇ ਆਦਿਪੁਰਾਣ, ਸਰਗ 36 ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਸਰਦਾਰੀ ਉੱਤੇ ਭਰਤ ਦੇ ਦਾਅਵੇ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਦੋਹਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਦਾ ਝਗੜਾ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਜੰਗ ਦੀ ਥਾਂ ਤਿੰਨ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਨਿਪਟਾਇਆ ਗਿਆ: ਇੱਕ ਟਕਟਕੀ ਲਾ ਕੇ ਵੇਖਣ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੁਕਾਬਲਾ, ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਤੀ ਦਾ ਦੰਗਲ। ਤਿੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਹੂਬਲੀ ਜਿੱਤੇ। ਹਾਰ ਤੋਂ ਗੁੱਸੇ ਹੋ ਕੇ ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਭਰਾ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਦਿਵਯ ਸ਼ਸਤਰ, ਚੱਕਰ-ਰਤਨ, ਚਲਾਇਆ, ਪਰ ਉਹ ਸ਼ਸਤਰ ਬਾਹੂਬਲੀ ਨੂੰ ਅਜਿੱਤ ਜਾਣ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਅਸਰ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।

ਆਪਣੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਰਸ ਮਾਣਨ ਦੀ ਥਾਂ, ਬਾਹੂਬਲੀ ਆਪਣੀ ਜਿੱਤ ਦੇ ਉਸੇ ਪਲ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੀ ਰੂਹਾਨੀ ਉਚਾਟ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਘਿਰ ਗਏ। ਸੰਸਾਰਕ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਉਸ ਇਲਾਕਾਈ ਹੰਕਾਰ ਦੀ ਵਿਅਰਥਤਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦੇ ਹੋਏ, ਜਿਸ ਨੇ ਦੋ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗ ਦੀ ਕਗਾਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸੇ ਥਾਂ ਰਾਜ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਗੱਦੀ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੁਣੇ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ ਸੀ ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ ਜੰਗਲ ਚੁਣਿਆ।

ਬਾਹੂਬਲੀ ਪੂਰਾ ਇੱਕ ਸਾਲ ਲਗਾਤਾਰ, ਅਚੱਲ ਕਾਇਉਤਸਰਗ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹੇ। ਰੁੱਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਡੋਲ ਦੇਹ ਉੱਤੋਂ ਲੰਘਦੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਦੁਆਲੇ ਵੇਲਾਂ ਚੜ੍ਹ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਕੋਲ ਬਾਂਬੀਆਂ ਬਣ ਗਈਆਂ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਨੇ ਹੰਕਾਰ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਸੂਖਮ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੀ ਘੋਲ ਦਿੱਤਾ, ਉਹੀ ਗੁਣ ਜਿਸ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਭਰਤ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਤਦ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਗਿਆਨ, ਅਨੰਤ ਸਰਵਗਿਆਤਾ, ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। ਜੈਨ ਪਰੰਪਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਲ-ਚੱਕਰ ਦੇ ਇਸ ਅੱਧ ਦੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਆਤਮਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਦੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਤਿਮ ਮੁਕਤੀ, ਮੋਕਸ਼, ਪਾਈ; ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਆਤਮਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੁਝ ਬਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਹੀ ਛੱਡਣਾ ਪਿਆ।

ਇਹੀ ਕਥਾ ਅੱਜ ਵੀ ਯਾਤਰੂਆਂ ਨੂੰ ਕਰਨਾਟਕ ਦੇ ਸ਼ਰਵਣਬੇਲਗੋਲਾ ਵੱਲ ਖਿੱਚਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਵਿੰਧਿਆਗਿਰੀ ਪਹਾੜੀ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਬਾਹੂਬਲੀ ਦੀ ਗੋਮਟੇਸ਼ਵਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੱਤਾਵਨ ਫੁੱਟ ਉੱਚੀ ਏਕਸ਼ਿਲਾ ਮੂਰਤੀ ਸ਼ੋਭਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਗੰਗ ਮੰਤਰੀ ਚਾਮੁੰਡਰਾਇ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹੇਠ 981 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋਈ ਸੀ। ਇੱਕੋ ਪੱਥਰ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਤੋਂ ਤਰਾਸ਼ੀ ਗਈ ਇਹ ਮੂਰਤੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਵੀ ਆਜ਼ਾਦ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀਆਂ ਏਕਸ਼ਿਲਾ ਮੂਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੱਜ ਸਿਖਰਲੇ ਮੰਦਰ ਕੰਪਲੈਕਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਲਗਭਗ ਛੇ ਸੌ ਪੰਜਾਹ ਪੱਥਰ ਵਿੱਚ ਘੜੀਆਂ ਪੌੜੀਆਂ ਚੜ੍ਹਨੀਆਂ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸ਼ਰਵਣਬੇਲਗੋਲਾ ਆਪਣੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਇੱਕ ਦੀ ਥਾਂ ਦੋ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਧਾਰਦਾ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਚੋਟੀ ਵਿੰਧਿਆਗਿਰੀ ਦਸਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਤੋਂ ਆਪਣਾ ਮੰਦਰ ਕੰਪਲੈਕਸ ਸੰਭਾਲਦੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਮਹਾਨ ਮੂਰਤੀ ਆਪ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ ਚੋਟੀ ਚੰਦ੍ਰਗਿਰੀ ਤੀਜੀ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਤੱਕ ਜਾਂਦੇ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣੇ ਬਸਦੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮਰਾਟ ਚੰਦ੍ਰਗੁਪਤ ਮੌਰਯ ਅਤੇ ਆਚਾਰੀਆ ਭਦ੍ਰਬਾਹੂ ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਸੱਲੇਖਨਾ ਕੀਤੀ, ਅਰਥਾਤ ਉਹ ਸਵੈ-ਇੱਛਤ ਮੌਤ-ਵਰਤ ਜੋ ਦੇਹ ਪ੍ਰਤੀ ਅੰਤਿਮ, ਸੁਚੇਤ ਤਿਆਗ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਬੇਲਗੋਲਾ ਨਾਮਕ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਹੈ, ਸਫ਼ੈਦ ਤਲਾਬ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਸਾਰੇ ਕਸਬੇ ਦਾ ਨਾਮ ਪਿਆ ਹੈ।

ਹਰ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਤੋਂ ਲੱਖਾਂ ਯਾਤਰੂ ਮਹਾਮਸਤਕਾਭਿਸ਼ੇਕ, ਮਹਾਨ ਸਿਰ-ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਸਮਾਰੋਹ ਲਈ ਸ਼ਰਵਣਬੇਲਗੋਲਾ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਮਚਾਨ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਪੁਜਾਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਬਾਹੂਬਲੀ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਸਿੱਧਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰ ਸਕਣ: ਸ਼ੁੱਧ ਪਾਣੀ, ਦੁੱਧ, ਗੰਨੇ ਦਾ ਰਸ, ਕੇਸਰ ਦਾ ਲੇਪ ਅਤੇ ਚੰਦਨ ਦਾ ਲੇਪ, ਫਿਰ ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਉਚਾਈ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਵਹਿੰਦੀ ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਮੋਹਰਾਂ ਦੀ ਕੋਮਲ ਵਰਖਾ। ਇਸ ਸਮਾਰੋਹ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਦਾ ਹੀ ਇਸ਼ਨਾਨ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਗੁਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸੰਸਾਰਕ ਮੈਲ ਧੋਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹੂਬਲੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਅਚਲਤਾ ਦੇ ਸਾਲ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮੂਰਤੀਮਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਅੱਜ ਵੀ ਯਾਤਰੂ ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਉਸਤਤੀ ਦਾ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਲੋਕ ਉਚਾਰਦੇ ਹਨ: ਬਾਹੂਬਲੀ ਮਹਾਵੀਰਾ, ਤਿਆਗਮੂਰਤੀ ਨਮੋਸਤੁਤੇ, ਅਹਿੰਸਾ ਪਰਮੋ ਧਰਮੋ, ਜੈਨ ਸ਼ਾਸਨ ਮੰਗਲਮ। ਹੇ ਮਹਾਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਬਾਹੂਬਲੀ, ਸਰਬੋਤਮ ਤਿਆਗ ਦੀ ਮੂਰਤ, ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੀ ਸਦੀਵੀ ਅਚਲਤਾ ਅੱਗੇ ਸੀਸ ਨਿਵਾਉਂਦੇ ਹਾਂ; ਅਹਿੰਸਾ ਸਰਵੋਤਮ ਰੂਹਾਨੀ ਮਾਰਗ ਹੈ, ਜਿਨ ਦਾ ਚਮਕਦਾ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਅੱਜ ਪਹਾੜੀ ਦੇ ਥੱਲੇ ਖੜ੍ਹੇ ਯਾਤਰੂ ਨੂੰ ਉਸੇ ਗੁਣ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਪਰ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪੱਥਰ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਹੈ।

ਜੈਨ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਦੋਹਾਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਤਿਆਗ-ਕਥਾਵਾਂ ਉਸ ਪਾਤਰ ਦਾ ਅਨੁਸਰਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਮਗਰੋਂ ਸੱਤਾ ਦੀ ਖੋਖਲਾਹਟ ਚੱਖ ਕੇ ਉਸ ਤੋਂ ਦੂਰ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਜਿਸ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਗੱਦੀ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀ ਹੁੰਦੀ। ਬਾਹੂਬਲੀ ਦੀ ਕਥਾ ਇਸੇ ਲਈ ਅਸਾਧਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸੇ ਪਲ ਤਿਆਗ ਕੀਤਾ ਜਦੋਂ ਸੱਤਾ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੱਕਾ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਸਤਰ ਨੂੰ ਹਰਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਕਥਾ ਜੋ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਬਾਹੂਬਲੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਕਰਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਜਾਂ ਹੱਕ ਦੀ ਘਾਟ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਿੱਤ ਨੂੰ ਬਾਲਣ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਡੂੰਘੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਸੰਭਵ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ।

ਵਿੰਧਿਆਗਿਰੀ ਦੀ ਚੋਟੀ ਤੱਕ ਚੜ੍ਹਾਈ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਯਾਤਰੂਆਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰਕ ਸ਼ਰਧਾ ਦਾ ਕਰਮ ਹੈ, ਜੋ ਨੰਗੇ ਪੈਰੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠਲਾ ਪੱਥਰ ਸੂਰਜ ਨਾਲ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਤਪਿਆ ਹੋਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਛੇ ਸੌ ਪੰਜਾਹ ਪੌੜੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਜੁੱਤੀ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਚੜ੍ਹਾਈ ਨੂੰ ਬਾਹੂਬਲੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗੂੰਜ ਵਜੋਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉੱਪਰ ਜੋ ਉਡੀਕ ਰਿਹਾ ਹੈ ਉਸ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ ਸਰੀਰਕ ਤਕਲੀਫ਼ ਸਹਿਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ, ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਤਰਾਸ਼ੇ ਗਏ ਸ਼ਾਂਤ, ਅਡੋਲ ਚਿਹਰੇ ਵੱਲ ਵੇਖਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਯਾਤਰੂ ਦੇ ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ।