श्रवणबेळगोळ

बाहुबलिः जैनधर्मस्य प्रथमतीर्थङ्करस्य ऋषभदेवस्य द्वितीयः पुत्रः आसीत्, चक्रवर्तिनः भरतस्य कनिष्ठः भ्राता च। जिनसेनाचार्यस्य आदिपुराणे षट्त्रिंशे सर्गे कथितं यत् सार्वभौमसत्त्वदावेन उद्भूतः भ्रातृद्वयस्य विवादः साक्षात्संग्रामेण न, अपि तु त्रिभिः स्पर्धाभिरेव निर्णीतः - दृष्टिस्पर्धा, जलस्पर्धा, मल्लयुद्धं च। बाहुबलिः त्रिस्वपि स्पर्धासु विजयं प्राप्तवान्। भरतः स्वपराजयात् कोपाविष्टः सन् स्वकीयं दिव्यायुधं चक्ररत्नं स्वभ्रातरि एव प्रक्षिप्तवान्, परं तद् आयुधं बाहुबलिम् अजेयं ज्ञात्वा तस्यैव पादयोः निर्वीर्यं पतितम्।

स्वविजयेन आनन्दं प्राप्तुं स्थाने बाहुबलिः तस्मिन्नेव विजयक्षणे गहनेन आध्यात्मिकवैराग्येण आप्लुतः अभवत्। सांसारिकशक्तेः प्रादेशिकाभिमानस्य च - यौ भ्रातरौ युद्धसमीपं नीतवन्तौ - असारत्वं विज्ञाय सः तत्क्षणमेव स्वराज्यं परित्यक्तवान्, यं सिंहासनं साक्षात् रक्षितवान् तस्य स्थाने वनं वरीतवान्।

बाहुबलिः सम्पूर्णं वर्षं निरन्तरं निश्चलं कायोत्सर्गध्यानं कृतवान्। ऋतुषु परिवर्तमानेषु तस्य चरणयोः लताः आरोहन्, वल्मीकाः च उत्पन्नाः। यदैव तस्य हृदयात् अहंकारस्य सूक्ष्मतमः अंशः अपि - यः एव भरतेन स्पर्धाकारणम् आसीत् - विलीनः, तदैव सः केवलज्ञानं, अनन्तसर्वज्ञतां, प्राप्तवान्। जैनपरम्परा तं कालस्य अस्य अर्धचक्रस्य प्रथमात्मसु गणयति येषां मोक्षः, चरमा मुक्तिः, सिद्धः, आत्मा यः विजयात् पूर्वं स्वयमेव अहंकारं त्यक्तवान्, अन्यथा सः बन्धनस्य अन्यरूपमेव भवेत्।

सा एव कथा अद्यापि कर्णाटकराज्ये श्रवणबेळगोळां यात्रिकान् आकर्षति, यत्र विन्ध्यगिरिपर्वतः सप्तपञ्चाशद्-अधिक-फुट्-उच्चया गोम्मटेश्वररूपेण बाहुबलेः एकाश्मप्रतिमया मण्डितः, गङ्गवंशमन्त्रिणा चामुण्डरायेण संरक्षितः ९८१ ख्रीस्ताब्दे प्रतिष्ठापितः च। एकस्मात् एव पाषाणखण्डात् उत्कीर्णा सा अद्यापि प्राचीनविश्वे सर्वत्र उच्चतमानाम् एकाश्मप्रतिमानां मध्ये अन्यतमा वर्तते, यत्र अद्य षट्शतपञ्चाशत्-सोपानान् पाषाणोत्कीर्णान् आरोहन् शिखरमन्दिरं प्राप्यते।

श्रवणबेळगोळा स्वपावित्र्यं एकेन नहि, द्वाभ्यामेव पर्वताभ्यां धारयति। विन्ध्यगिरिः, दक्षिणशिखरः, दशमशताब्दीतः स्वमन्दिरसंकुलं धारयति महाप्रतिमां च। चन्द्रगिरिः, उत्तरशिखरः, तृतीयशताब्दीपूर्वं यावत् प्राचीनतरं बसदिसमूहं रक्षति, यत्र परम्परानुसारं सम्राट् चन्द्रगुप्तमौर्यः आचार्यभद्रबाहुः च उभौ सल्लेखनां, स्वेच्छामरणोपवासं, शरीरस्य चरमं सचेतनं त्यागं चरितवन्तौ। द्वयोः पर्वतयोः मध्ये बेळगोळा इति पावनं सरोवरं वर्तते, श्वेतसरोवरनामकम्, यस्मात् सम्पूर्णं नगरं स्वनाम लभते।

द्वादशवर्षेषु एकवारम्, विश्वस्य सर्वप्रदेशात् लक्षशः यात्रिकाः श्रवणबेळगोळां महामस्तकाभिषेकार्थं समागच्छन्ति, यत् महत् शिरोभिषेकसमारोहः। प्रतिमायाः पृष्ठभागे यन्त्रव्यूहः स्थापितः भवति यथा पुरोहिताः भक्ताः च उपरि आरोहन्तः बाहुबलेः शिरसि एव अभिषेकं प्रवाहयेयुः - शुद्धजलम्, दुग्धम्, इक्षुरसः, कुङ्कुमलेपः, चन्दनलेपः च, तदनन्तरं पुष्पाणां स्वर्णमुद्राणां च कोमलवर्षा प्रतिमायाः सम्पूर्णोच्चतायां प्रवहति। इदं अनुष्ठानं स्वयम् आत्मस्नानमिव मन्यते, लौकिकमलिनतां तेनैव अहिंसावैराग्यगुणेन प्रक्षालयत् यं बाहुबलेः स्थिरतावर्षः प्रथमं साकारं कृतवान्।

अद्यापि यात्रिकाः प्रतिमायाः मूलदेशे पारम्परिकं स्तुतिपद्यं पठन्ति: बाहुबली महावीरा, त्यागमूर्ति नमोऽस्तुते, अहिंसा परमो धर्मो, जैनशासनमङ्गलम् - हे महाबल बाहुबलि, परमत्यागस्य साक्षात्स्वरूप, वयं तव नित्यस्थिरतां प्रणमामः; अहिंसा परमः आध्यात्मिकमार्गः, जिनस्य तेजस्वी आशीर्वादः। एते शब्दाः अद्य पर्वतमूले स्थितं यात्रिकं तेनैव गुणेन सम्बन्धनन्ति यं उपरिस्था प्रतिमा सहस्राधिकवर्षात् पाषाणे निश्चलं धारयति।

जैनहिन्दुपरम्पराभ्याम् अधिकांशाः वैराग्यकथाः तं पुरुषं अनुसरन्ति यः वर्षाणि राज्यं कृत्वा तस्य शून्यतां आस्वाद्य शक्तेः दूरं गच्छति, अथवा यः आदितः एव सिंहासनं न इच्छति स्म। बाहुबलेः कथा असाधारणा अस्ति यतोहि सः तस्मिन्नेव क्षणे त्यागं कृतवान् यत्र तस्य शक्तिदावः सुरक्षिततमः आसीत्, ज्येष्ठभ्रातुः सेनाः तस्यैव आयुधं च तस्मिन्नेव स्पर्धायां पराजित्य। कथा यत् शिक्षां प्रदत्ते सा न इयं यत् बाहुबलौ शासनसामर्थ्यं अधिकारः वा न आसीत्, किन्तु इयं यत् सः स्वविजयं प्रज्वालयन्तम् अहंकारं तदेव वस्तु ज्ञातवान् यत् कस्याश्चित् गभीरशान्त्याः पूर्वं त्यक्तव्यमासीत्।

विन्ध्यगिरेः शिखरं प्रति आरोहणं अधिकांशयात्रिकाणां कृते स्वयमेव शारीरभक्त्याचारो वर्तते, अनवृतपादैः एव कृतः सूर्यतप्तपाषाणम् अपि उपेक्ष्य, यतो हि षट्शतपञ्चाशत्सोपानाः आरब्धुं पूर्वमेव पादत्राणं त्यक्तं भवति। आरोहणं स्वयं बाहुबलेः निजानुशासनस्य लघुप्रतिध्वनिरूपेण मन्यते - शिखरे प्रतीक्षमाणस्य कृते शारीरकष्टं स्वीकर्तुं इच्छा - इतः पूर्वमेव यत् कश्चित् यात्रिकः प्रतिमामूलं प्राप्य सहस्राधिकवर्षपूर्वं उत्कीर्णं शान्तं निश्चलं मुखं पश्यति।