चत्वारि मङ्गलानि – जैनधर्मस्य चतस्रो मङ्गलप्रार्थनाः
इयं जैनधर्मस्य प्रमुखा प्रार्थना, यस्यां चत्वारः परममङ्गलाः पदार्थाः – अरिहन्तः (शत्रुविजयिनः), सिद्धाः (मुक्तात्मानः), साधवः (सन्तः आचार्याः वा), केवलिप्रणीतं धर्मं (सर्वज्ञेन प्रोक्तं धर्मम्) – इति गुणगानं कृतम्। इयं प्रार्थना मङ्गलाय रक्षायै च क्रियते।
पद्यानि
इमानि चत्वारि मङ्गलानि: अर्हन्तः मङ्गलाः, सिद्धाः मङ्गलाः, साधवः मङ्गलाः, केवलिप्रणीतं धर्मं मङ्गलम्।
श्लोकः 1
इमानि चत्वारि लोके उत्तमानि: अर्हन्तः लोके उत्तमाः, सिद्धाः लोके उत्तमाः, साधवः लोके उत्तमाः, केवलिप्रणीतं धर्मं लोके उत्तमम्।
श्लोकः 2
एतान् चतुरः शरणं गच्छामि: अर्हतः शरणं गच्छामि, सिद्धान् शरणं गच्छामि, साधून् शरणं गच्छामि, केवलिप्रणीतं धर्मं शरणं गच्छामि।
श्लोकः 3
Worship Guidelines & Chanting Benefits (Phalashruti)
प्रतिदिनं अथवा शुभतिथौ
ब्राह्मे मुहूर्ते सन्ध्याकाले च
घृतदीपः, धूपः, शुद्धपुष्पं, जलं च
- मानसिकशान्तिः, आत्मोन्नतिः, मङ्गलमयवातावरणम्
पृष्ठभूमिः
इयं प्रार्थना जैनपरम्परायाः अविभाज्यः भागः, या प्रायः धार्मिकानुष्ठानानाम् आरम्भे, दैनिकप्रार्थनारूपेण, कस्यचित् मङ्गलकार्यस्य आरम्भे वा पठ्यते। 'चत्वारि मङ्गलानि' जैनधर्मे अत्यन्तपवित्राणि मन्यन्ते, आध्यात्मिकोन्नतिं कल्याणं च सूचयन्ति। तपस्विभिः सन्तैः च अपि नियमितम् उपयुज्यते।
ज्ञातव्य-विशेषः
मुख्यजैनप्रार्थना
एषा जपः जैनानाम् अत्यावश्यकदैनिकपाठेषु अन्यतमः, यः प्रायः 'चत्तारि मङ्गलम्' (चत्वारि मङ्गलानि) इति नाम्ना आहूयते। आशीर्वादप्राप्त्यै शुद्धाभिप्रायस्थापनाय च विधौ ध्याने कस्मिंश्चित् महत्त्वपूर्णकार्यस्य आरम्भे वा पठ्यते।
चत्वारि परमशरणानि
अधिकपरिचितनमोकारमन्त्रात् (यः पञ्च परमसत्त्वान् पूजयति) भिन्ना, इयं प्रार्थना केवलं चतुर्षु ध्यानं योजयति: सिद्धपुरुषाः (अर्हन्तः), मुक्तात्मानः (सिद्धाः), तपस्विनः (साधवः), केवलिभिः उपदिष्टं धर्मस्य शाश्वतं सत्यम्। इयं संक्षिप्ता आवृत्तिः विशेषतः श्वेताम्बरजैनपरम्परायां सामान्या।
अर्थस्य त्रिस्तराः
पाठः समानानि चत्वारि तत्त्वानि त्रिभिः भिन्नैः गुणैः आवर्तयति: तानि मङ्गलानि (मङ्गलम्), लोके उत्तमानि (लोगुत्तम), शरणार्थं योग्यानि (सरणम्) सन्ति। एषा त्रिरूपरचना एतेषां चतुर्णां स्तम्भानां पवित्रता, उत्तमता, आध्यात्मिकसाधकानां परमाश्रयत्वं च दृढीकरोति।
प्राचीनभाषा
श्लोकाः अर्धमागधीप्राकृतभाषया रचिताः, या भगवता महावीरेण भाषिता प्रारम्भिकजैनशास्त्रेषु स्वीकृता च। संस्कृतं पश्चात् टीकासु प्रयुक्तम्, परन्तु प्राकृतप्रयोगः उपदेशानां मूलभावनां पवित्रध्वनिं च संरक्षितुं सहायकः भवति।
धर्मस्य परिभाषा
'केवलिप्रणीतो धर्मः' इति केवलिभिः (सर्वज्ञैः) प्रोक्तं धर्मं (सत्यं धार्मिकमार्गं वा) निर्दिशति। एतत् उपदेशाः सम्पूर्णज्ञानप्राप्तेभ्यः साक्षात् आगच्छन्ति, अतः ते प्रामाणिकाः परिपूर्णाः च सन्ति इति बलयति।
Mahavira
जैनधर्मःतः अधिकम्
सर्वं पश्यतसम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता