धर्मशान्तिपथः
इदं हिन्दीभाषया रचितं भक्तिगीतम् अस्ति यत् श्रोतारं सद्गुणकरुणान्तःशान्तियुक्तजीवनं प्रति मार्गदर्शयति। यत् शिक्षयति यथा स्वार्थकामनाः परिहर्तव्याः, सर्वेषु प्राणिषु दयाव्यवहारः कर्तव्यः, सुखदुःखयोः स्थैर्यं धार्यम्, अहिंसासत्यमार्गः अनुसर्तव्यः इति।
पद्यानि
यः रागद्वेषादिकान् विजित्य सर्वं जगत् जानाति, यः निःस्पृहः सन् सर्वेभ्यः प्राणिभ्यः मोक्षमार्गं उपदिशति। तं बुद्धं वीरं जिनं हरिं हरं ब्रह्माणं स्वयंभुवं वा विद्धि। भक्त्या प्रेरितः सन् मम मनः तस्मिन् एव सदा तिष्ठतु।
श्लोकः 1
ये विषयेषु आशां न कुर्वन्ति, ये समतामेव धनं मन्यन्ते, ये आत्मपरहिते सदा तत्पराः भवन्ति, ये निःसङ्गाः सन्तः कठोरं त्यागतपः अनुशोकं विना कुर्वन्ति – ते प्राज्ञाः मुनयः जगतः दुःखसमूहं अपहरन्ति।
श्लोकः 2
अहं तेषां पवित्रसङ्गे सदा वसेयम्, मम ध्यानं तेषु एव निरन्तरं भवेत्, मम मनः तेषां आचारे सदा निष्ठां धारयतु। अहं कदापि कस्यचित् प्राणिनः पीडनं न करवाणि, कदापि मिथ्या न वदेयम्, परधने परदारेषु च आसक्तिः न स्यात्, सन्तोषामृतं पिबेयम्।
श्लोकः 3
मम अहङ्कारभावः न स्यात्, कस्मैचित् क्रोधः न स्यात्। परसमृद्धिं दृष्ट्वा ईर्ष्या न जायेत। मम भावः एवं स्यात् यदहं सरलतया सत्यतया च वर्तेय, यथाशक्ति जीवने परहितं कुर्याम्।
श्लोकः 4
लोके सर्वप्राणिषु मम मैत्री सदा भवतु। दीनदुःखितेभ्यः मम हृदयात् करुणाधारः प्रवहतु। दुष्टक्रूरदुर्मार्गरतैः न क्षोभं प्राप्नुयाम्, तेषु समभावं धारयेयम् – एवं मम वृत्तिः स्यात्।
श्लोकः 5
सद्गुणिनः जनान् दृष्ट्वा मम हृदये प्रेम उच्छ्वसेत्। यथाशक्ति मनः तेषां सेवया सुखं प्राप्नुयात्। अहं कदापि कृतघ्नः न स्याम्, मम हृदये द्वेषः न जायेत। तेषां गुणानां ग्रहणबुद्धिः सदा स्यात्, दोषदृष्टिः न भवेत्।
श्लोकः 6
यदि कोऽपि मिथ्या वा सत्यं वा वदेत्, सम्पद् आगच्छेत् वा गच्छेत् वा, अहं लक्षवर्षाणि जीवेयं वा अद्य मृत्युः स्यात् वा, कोऽपि मम भयं वा मोहं जनयेत् तथापि मम पादः धर्ममार्गात् न कदापि चलतु।
श्लोकः 7
सुखे निमग्नः सन् उल्लसितः न भवेयम्, दुःखे कदापि विषादं न प्राप्नुयाम्। पर्वतान् नदीः श्मशानानि भयानकवनानि वा न बिभयेयम्। मनः सदा स्थिरं अचलं दृढं बलवत् भवतु। प्रियवियोगे अप्रियसंयोगे च क्षमां दर्शयतु।
श्लोकः 8
लोके सर्वे प्राणिनः सुखिनः भवेयुः, कश्चित् कदापि दुःखी न भवेत्। वैरपापगर्वं परित्यज्य जगत् नूतनानि मङ्गलगीतानि गायतु। प्रतिगृहे धर्मचर्चा भवेत्, दुष्कर्माणि दुष्कराणि भवेयुः। ज्ञानाचारं उन्नीय सर्वे मनुष्यजन्मनः फलं प्राप्नुवन्तु।
श्लोकः 9
लोके विपत्तयः भयानि न व्याप्नुयुः, काले वर्षणं भवेत्। राजानः धार्मिकाः सन्तः प्रजाः न्यायेन पालयेयुः। रोगमारीदुर्भिक्षाणि न प्रसरेयुः, प्रजाः शान्त्या निवसेयुः। लोके अहिंसा परमोधर्मः प्रसरेत् सर्वेषां कल्याणाय भवेत्।
श्लोकः 10
लोके परस्परं प्रेम प्रसरेत्, मोहः दूरे भवेत्। कोऽपि मुखात् अप्रियं कटुं क्रूरं वा वचनं न उच्चारयेत्। सर्वे 'युगवीराः' हृदयेन भूत्वा राष्ट्रोन्नतये निष्ठाः भवेयुः। आनन्देन वस्तुस्वभावं विचिन्त्य सर्वाणि दुःखानि कष्टानि च सहेरन्।
श्लोकः 11
Worship Guidelines & Chanting Benefits (Phalashruti)
प्रतिदिनं अथवा शुभतिथौ
ब्राह्मे मुहूर्ते सन्ध्याकाले च
घृतदीपः, धूपः, शुद्धपुष्पं, जलं च
- मानसिकशान्तिः, आत्मोन्नतिः, मङ्गलमयवातावरणम्
पृष्ठभूमिः
इदं दिगम्बरजैनपरम्परायाः हिन्दीभक्तिगीतम् (भजनम्) अस्ति, यत् प्रार्थनायां ध्याने वा प्रायः गीयते। अहिंसा, समत्वम्, सर्वप्राणिदया इत्यादीन् जैनमूल्यान् प्रतिबिम्बयति। शान्तसद्गुणमनस्कतां पोषयितुं पारम्परिकतया श्लोकाः पठ्यन्ते, नैतिकजीवनाध्यात्मिकप्रगतिं प्राधान्येन निर्दिशति विस्तृतजैनभक्तिसाहित्यस्य अंशाः एते।
अस्य पाठस्य विषये
रचयिता: Jugal Kishore Mukhtar 'Yugvir'
ज्ञातव्य-विशेषः
सार्वभौमिक मुनिः
प्रथमश्लोके जानपूर्वकं बुद्धवीरजिनहरिहरब्रह्मणः नामानि उल्लिख्यन्ते – यानि बौद्धजैनहैन्द्रपरम्पराः व्याप्नुवन्ति – इदं दर्शयितुं यत् आदर्शमुनिः कस्यापि एकस्य सम्प्रदायस्यातीतः अस्ति; भक्तः तस्मिन् सार्वभौमिके आदर्शे मनः स्थिरं कर्तुं प्रेर्यते।
जैनसम्बन्धः
श्लोकेषु अहिंसा, साम्यभावः, परधनपरदारानभिलाषः इति बलदानं जैननैतिकोपदेशान् स्फुटं प्रतिबिम्बयति, प्रथमश्लोके 'जिन' (जेतृ) इति पदं प्रत्यक्षं जैनपरम्परायाः स्वप्रबुद्धगुरूणां नाम्नि निर्दिशति।
वैयक्तिकव्रतम्
श्लोकाः ३–६ वैयक्तिकं आचारसंहितां निर्मान्ति – न कदापि मिथ्या वदेत्, न कदापि हिंसां कुर्यात्, न परसमृद्धेः ईर्ष्येत्, सदा सद्गुणिनः सेवेत – अमूर्तं दर्शनं सामान्यगृहस्थाय व्यावहारिकं दैनन्दिनं शासनं परिणमयन्ति।
सर्वावस्थासु स्थैर्यम्
श्लोकः ७ नाटकीयं प्रतिज्ञां करोति – यदि स्तुतिर्वा निन्दा, सम्पद्वा दारिद्र्यम्, लक्षवर्षाणि जीवनं वा अद्य मृत्युः, भयं वा मोहः सम्भवेत्, तथापि भक्तः धर्ममार्गात् न कदापि चलिष्यति इति प्रतिजानाति।
आदर्शलोकः
अन्तिमश्लोकाः काल्पनिकं दृश्यं चित्रयन्ति – समये वर्षणम्, न्यायी राजा, रोगदुर्भिक्षाभावः, सार्वभौमं प्रेम, राष्ट्रोन्नतये कार्यरतानां 'युगवीराणां' राष्ट्रम् – इति दर्शयन्ति यत् वैयक्तिकभक्तिः स्वाभाविकतया सामाजिकराष्ट्रियकल्याणं प्रति विस्त्रियते।
कर्तृहस्ताक्षरम्
अन्तिमश्लोके 'युगवीर' इति नाम कवि-सन्तस्य युगलकिशोरबिर्ला (१८८३–१९६७) इत्यस्य छद्मनाम, यः प्रसिद्धः भारतीयः उद्योगपतिः परोपकारी च आसीत्, यः अनेन नाम्ना भक्तिकाव्यम् अलिखत्, आध्यात्मिकादर्शान् भारतप्रगतेः दर्शनेन संयोज्य।
Mahavira
जैनधर्मःतः अधिकम्
सर्वं पश्यतसम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता