बलप्रज्ञाप्रार्थना
इदं हृदयस्पर्शि हिन्दीभाषायां भक्तिगीतम् अस्ति यत् दैवं बलं, स्पष्टदर्शनं, निःस्वार्थहृदयं च याचते, साधकं धर्ममार्गे चलितुं सर्वैः सह आनन्दं संविभज्य च प्रेरयति।
पद्यानि
हे दातः, अस्मभ्यं तादृशं बलं देहि येन अस्माकं हृदये विश्वासः कदापि न चलति; वयं धर्ममार्गे चलामः, प्रमादेनापि कदापि न पापं कुर्मः।
श्लोकः 1
अज्ञानस्य अन्धकारं दूरीकुरु, अस्मभ्यं ज्ञानस्य प्रकाशं देहि; सर्वस्मात् दुष्टात् अस्मान् रक्ष, यथाशक्ति उत्तमं जीवनं देहि। कस्यापि जनस्य परस्परं वैरं मा भूत्, अस्माकं हृदये प्रतिशोधस्य भावना मा उद्भवेत्।
श्लोकः 2
वयं यत् प्राप्तवन्तः तत् न ध्यायेम, अपि तु यत् दत्तवन्तः तत् चिन्तयेम; वयं सर्वैः सह आनन्दपुष्पाणि संविभजेम, यथा सर्वेषां जीवनं आनन्दवनं भवेत्। तव करुणायाः जलं वर्षय, प्रत्येकस्य हृदयस्य प्रतिकोणं पवित्रं कुरु।
श्लोकः 3
Worship Guidelines & Chanting Benefits (Phalashruti)
प्रतिदिनं अथवा शुभतिथौ
ब्राह्मे मुहूर्ते सन्ध्याकाले च
घृतदीपः, धूपः, शुद्धपुष्पं, जलं च
- मानसिकशान्तिः, आत्मोन्नतिः, मङ्गलमयवातावरणम्
पृष्ठभूमिः
इयं प्रार्थना मूलतः एकस्य लोकप्रियभारतीयचित्रस्य भागः आसीत्, सा अधुना सर्वत्र प्रियः भजनः अभवत्, यः विद्यालयेषु, आध्यात्मिकसम्मेलनेषु, दैनिकप्रार्थनासु च प्रयुज्यते। तस्य सरलाः अपि गम्भीराः गीताः सर्ववयसां जनान् आकर्षयन्ति, नैतिकसाहसं, आन्तरिकशुद्धिं, उदारहृदयं च प्रार्थयन्तः। श्लोकाः प्रायः सामूहिकरूपेण पठ्यन्ते गीयन्ते वा, क्षमा, निःस्वार्थता, कृतज्ञता इत्यादीन् मूल्यान् बलयन्तः।
अस्य पाठस्य विषये
रचयिता: Abhilash
ज्ञातव्य-विशेषः
चित्रोत्पत्तिः
इयं प्रार्थना १९५७ वर्षे निर्मिते हिन्दीचित्रे "दो आँखें बारह हाथ" इति नाम्नि विद्यमाना गीतिः अस्ति, यस्य निर्देशनं वि. शान्तरामः अकरोत्, गीतानि भरत व्यासः अलिखत्, लता मङ्गेश्करः च अगायत्। इयं पृथक् भक्तिक्लासिकः अभवत्।
निःस्वार्थतायाः विषयाः
तृतीयः श्लोकः कृतज्ञतां दानं च बलयति, श्रोतारं याचते यत् ते प्राप्तं न अपि तु दत्तं ध्यायेयुः, सुखं च संविभजेयुः यथा सर्वेषां जीवनं मधुवनं भवेत्।
प्रार्थनायाः संरचना
भजनः सरलम् AABB यमकयोजनाम् अनुसरति हिन्दीभाषायाम्, प्रतिश्लोकः प्रायः पुनरुक्तप्रार्थनया समाप्यते (यथा "हो न" अर्थात् "मा भूत्")। पुनरावृत्तिः स्मरणं सामूहिकगानं च सुलभं करोति।
सांस्कृतिकप्रभावः
इयं प्रार्थना भारतीयविद्यालयेषु, प्रातःकालीनसम्मेलनेषु, आध्यात्मिकसमागमेषु च व्यापकतया पठ्यते, नैतिकबलस्य, ज्ञानस्य, करुणायाः च सार्वभौमिकं आकर्षणं दर्शयन्ती। तस्य सन्देशः धार्मिकसीमाः अतिक्रामति।
प्रकाशान्धकाररूपकम्
द्वितीये श्लोके कविः प्रकाशरूपकम् (ज्ञानस्य रोशनी) उपयुज्य अज्ञानस्य अन्धकारम् (अज्ञान का अंधेरा) निवारयति, इत्युपनिषदीयात् अन्धात् सत्यं गमय इति संकल्पात् प्रेरितः भारतीयभक्तिकाव्ये सामान्यः विषयः।
Devi
हिन्दूधर्मःतः अधिकम्
सर्वं पश्यतसम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता
