શ્રવણબેલગોલા

બાહુબલી પ્રથમ તીર્થંકર જૈન ધર્મના ઋષભદેવના બીજા પુત્ર હતા, અને ચક્રવર્તી ભરતના નાના ભાઈ. જિનસેનના આદિપુરાણના છત્રીસમા સર્ગ મુજબ, ભરતના સમગ્ર સાર્વભૌમ સત્તાના દાવા પર બંને ભાઈઓ વચ્ચે વિવાદ ખુલ્લા યુદ્ધને બદલે ત્રણ સ્પર્ધાઓથી ઉકેલાયો: એકબીજાને તાકવાની સ્પર્ધા, જળની સ્પર્ધા અને કુસ્તી. ત્રણેયમાં બાહુબલી વિજયી થયા. પરાજયથી ક્રોધે ભરાયેલા ભરતે પોતાના જ ભાઈ સામે દિવ્ય શસ્ત્ર, ચક્ર-રત્ન, ફેંક્યું, પરંતુ શસ્ત્ર બાહુબલીને અજેય જોઈને નિષ્ક્રિય થઈ તેમના પગ પાસે પડ્યું.

પોતાના વિજયનો આનંદ માણવાને બદલે બાહુબલી પોતે વિજયની ક્ષણે જ ગહન આધ્યાત્મિક વૈરાગ્યથી ઘેરાઈ ગયા. સાંસારિક સત્તા અને પ્રાદેશિક અભિમાનની વ્યર્થતા ઓળખીને, જેણે બે ભાઈઓને યુદ્ધની ધાર સુધી ધકેલ્યા હતા, તેમણે તરત જ રાજ્યનો ત્યાગ કર્યો, અને જે સિંહાસનનો હમણાં જ બચાવ કર્યો હતો તેના બદલે વનને પસંદ કર્યું.

બાહુબલી એક આખા વર્ષ સુધી સતત, નિશ્ચળ કાયોત્સર્ગ ધ્યાનમાં ઊભા રહ્યા (સંપૂર્ણ શારીરિક સ્થિરતાની ઊભી મુદ્રા). તેમના સ્થિર દેહ પર ઋતુઓ વીતતાં તેમના પગની આસપાસ વેલાઓ ઊગી અને પગ પાસે રાફડા બન્યા. જ્યારે તેમના હૃદયમાં અભિમાનનું છેલ્લું સૂક્ષ્મ ચિહ્ન, જે ગુણે જ ભરત સાથેની સ્પર્ધા પ્રેરી હતી તે જ, ઓગળી ગયું, ત્યારે જ તેમને અનંત સર્વજ્ઞતા, કેવળજ્ઞાન, પ્રાપ્ત થયું. જૈન પરંપરા તેમને આ કાળચક્રના અર્ધભાગમાં સૌપ્રથમ અંતિમ મુક્તિ, મોક્ષ, પામનાર આત્માઓમાં ગણે છે, એવા આત્મા જેને વિજય કંઈક વધારે બને તે પહેલાં અભિમાન પોતાને છોડવું પડ્યું.

એ જ કથા આજે યાત્રિકોને કર્ણાટકના શ્રવણબેલગોલા તરફ ખેંચે છે, જ્યાં વિંધ્યગિરિ ટેકરી પર ગોમ્મટેશ્વર તરીકે બાહુબલીની પ્રતિમા, ૫૭ ફૂટ ઊંચી એકાશ્મ મૂર્તિ, શિરે છે. તે ગંગ મંત્રી ચામુંડરાયના આશ્રય હેઠળ ઈસ્વી ૯૮૧માં પ્રતિષ્ઠિત થઈ હતી. ગ્રેનાઈટના એક જ ખડકમાંથી કોતરાયેલી આ મૂર્તિ પ્રાચીન વિશ્વની સૌથી ઊંચી સ્વતંત્ર એકાશ્મ મૂર્તિઓમાંની એક છે, અને આજે તેના શિખર-મંદિર સંકુલ સુધી લગભગ છસો પચાસ પથ્થર-કોતરેલાં પગથિયાં ચઢીને પહોંચાય છે.

શ્રવણબેલગોલાની પવિત્રતા એક નહીં, બે ટેકરીઓમાં છે. દક્ષિણ શિખર વિંધ્યગિરિએ દસમી સદી ઈસ્વીથી પોતાનું મંદિર-સંકુલ ધારણ કર્યું છે અને ભવ્ય મૂર્તિ પોતે ત્યાં છે. ઉત્તર શિખર ચંદ્રગિરિ ઈ.પૂ. ત્રીજી સદી સુધી જૂના બસદીઓના સમૂહને સાચવે છે, જ્યાં પરંપરા મુજબ સમ્રાટ ચંદ્રગુપ્ત મૌર્ય અને આચાર્ય ભદ્રબાહુએ બંનેએ સલ્લેખના કરી હતી, એટલે શરીરના ત્યાગ માટે સ્વૈચ્છિક ઉપવાસ, જે અંતિમ, સભાન ત્યાગનું ચિહ્ન છે. બે ટેકરીઓ વચ્ચે બેલગોલા નામનું પવિત્ર સરોવર છે, એટલે સફેદ તળાવ, જેના પરથી આખા નગરનું નામ પડ્યું છે.

દર બાર વર્ષે, વિશ્વભરમાંથી લાખો યાત્રિકો મહામસ્તકાભિષેક, એટલે વિશાળ મસ્તક-અભિષેક સમારોહ માટે શ્રવણબેલગોલામાં એકત્ર થાય છે. પૂતળાની પાછળ પાલખ ઊભી કરવામાં આવે છે, જેથી પૂજારીઓ અને ભક્તો ચઢીને બાહુબલીના મસ્તક પર સીધો અભિષેક કરી શકે: શુદ્ધ જળ, દૂધ, શેરડીનો રસ, કેસર-લેપ અને ચંદન-લેપ, ત્યારબાદ પ્રતિમાની સંપૂર્ણ ઊંચાઈ પરથી ઝરતી ફૂલો અને સોનાના સિક્કાઓની મૃદુ વર્ષા. આ સમારોહને આત્માનું જ સ્નાન ગણવામાં આવે છે, જેમાં અહિંસા અને અનાસક્તિના એ જ ગુણો દ્વારા સાંસારિક મલિનતા ધોવાય છે, જે બાહુબલીના પોતાના એક વર્ષના સ્થિર તપે પહેલેથી મૂર્તિમંત કર્યા હતા.

આજે પણ યાત્રિકો પ્રતિમાના આધારે પરંપરાગત સ્તુતિ-શ્લોક ગાય છે: બાહુબલી મહાવીર, ત્યાગ મૂર્તિ નમોઽસ્તુતે, અહિંસા પરમો ધર્મો, જૈન શાસન મંગલમ્. હે મહાન બાહુબલી, પરમ ત્યાગના મૂર્તિમંત સ્વરૂપ, અમે તમારી શાશ્વત સ્થિરતા સમક્ષ નમન કરીએ છીએ; અહિંસા એ પરમ આધ્યાત્મિક માર્ગ છે, જિનનો તેજસ્વી આશીર્વાદ છે. આ શબ્દો આજે પહાડની તળેટીમાં ઊભેલા યાત્રિકને એ જ ગુણ સાથે જોડે છે, જે ઉપર ઊભેલી મૂર્તિ એક હજાર વર્ષથી વધુ સમયથી પથ્થરમાં અચળ રાખી રહી છે.

જૈન અને હિંદુ બંને પરંપરાઓની મોટાભાગની ત્યાગ-કથાઓ એવા પાત્રને અનુસરે છે જે વર્ષો શાસન કરીને તેની શૂન્યતા ચાખ્યા પછી સત્તાથી દૂર ચાલ્યો જાય, અથવા જે ક્યારેય સિંહાસન ઇચ્છતો જ ન હતો. બાહુબલીની કથા એ કારણથી અસાધારણ છે કે તેમણે તેમના સત્તાના દાવાને સૌથી સુરક્ષિત લાગતી ક્ષણે ત્યાગ કર્યો, જ્યારે તેમણે એક જ સ્પર્ધામાં મોટા ભાઈની સેનાને અને તેમના જ શસ્ત્રને હરાવ્યું હતું. કથા જે પાઠ આપે છે તે એ નથી કે બાહુબલીમાં શાસન કરવાની શક્તિ કે અધિકાર ન હતો, પરંતુ એ કે તેમણે પોતાની જ જીતને બળ આપતા અભિમાનને ઓળખ્યું, અને તે એ જ વસ્તુ હતી જેનો ત્યાગ કોઈ ઊંડી શાંતિ શક્ય બને તે પહેલાં કરવો પડે.

વિંધ્યગિરિના શિખર સુધી ચઢવું મોટાભાગના યાત્રિકો માટે પોતે જ એક શારીરિક ભક્તિનું કાર્ય છે, જે તડકામાં તપતા પથ્થર પર પણ ખુલ્લા પગે કરાય છે, કારણ કે છસો પચાસ પગથિયાં શરૂ થતાં પહેલાં જ પાદરક્ષા ઉતારી દેવાય છે. આ ચઢાણને બાહુબલીની પોતાની શિસ્તનો એક નાનો પડઘો ગણવામાં આવે છે, શિખર પર જે મળવાનું છે તેના માટે શારીરિક અગવડ સ્વીકારવાની તત્પરતા, અને યાત્રિક પર્વતના તળિયે પહોંચીને એક હજાર વર્ષ કરતાં વધુ પહેલાં કોતરાયેલો શાંત, અચળ ચહેરો ઉપર જોવા ઊભા રહે તે પહેલાં.