જૈન ધર્મનાં પંચ મહાતીર્થો

જૈન દર્શનમાં તીર્થ એ માત્ર ભૌગોલિક સ્થળ નથી; તે સાંસારિક પુનર્જન્મના સાગરને પાર કરાવતો આધ્યાત્મિક ઘાટ છે. બીજાઓને પાર જવાનો માર્ગ બતાવનાર "ઘાટ-નિર્માતા" એવા તીર્થંકર શબ્દના એ જ મૂળ પરથી તેનું નામ આવ્યું છે. જ્યાં કોઈ તીર્થંકરનો જન્મ થયો, જ્યાં તેમણે સંસારનો ત્યાગ કર્યો, કેવળજ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું, અથવા અંતિમ નિરુપાધિક મુક્તિ મેળવી, તે સ્થળ પેઢી દર પેઢી યાત્રિકો શોધી કાઢે એવા શાંત આધ્યાત્મિક સ્પંદનથી ભરાઈ જાય છે. આવાં પાંચ સ્થળો મળીને શ્વેતાંબર જૈનો જેને પંચ તીર્થ કહે છે તે પાંચ મુખ્ય યાત્રાઓ રચે છે: શત્રુંજય, ગિરનાર, સમ્મેદ શિખરજી, અષ્ટાપદ, અને માઉન્ટ આબુનાં દિલવાડા મંદિરો.

ગુજરાતના ભાવનગર જિલ્લાના પાલિતાણામાં શત્રુંજય પર્વત ઊભો છે; સદીઓની ભક્તિથી બનેલાં આઠસોથી વધુ આરસપહાણનાં મંદિરો આજે તેના પર શોભે છે. પ્રથમ તીર્થંકર ઋષભદેવે આ પર્વત પર પોતાનો પ્રથમ ઉપદેશ આપ્યો હતો, એવી પરંપરા છે; એ બોધથી આ ભૂમિ પાવન બની છે એમ માનીને યાત્રિકો ત્યારથી અહીં આવતા રહ્યા છે. તેનાં પગથિયાં ઉઘાડા પગે ચડવું એ ઘણા જૈન ભક્તો માટે જીવનની સૌથી મહત્ત્વની યાત્રા રહી છે.

ગુજરાતના સૌરાષ્ટ્રના મેદાનમાંથી ઊંચકાયેલું ગિરનારનું કઠોર શિખર બાવીસમા તીર્થંકર નેમિનાથ સાથે સદા માટે જોડાયેલું છે; તેમણે તેના ઢોળાવો પર કઠોર તપ કર્યું અને ત્યાં જ કેવળજ્ઞાન તથા અંતિમ મુક્તિ બંને પ્રાપ્ત કર્યાં. તેના મંદિર-સંકુલ સુધીની ચઢાણ શત્રુંજયના સૌમ્ય ચઢાણ કરતાં વધુ ઢોળાવવાળી અને ઓછી વિકસિત છે; ઘણા યાત્રિકો એ કઠિન માર્ગને જ એક સાધના ગણે છે, એ પર્વત માટે યોગ્ય તપ જ્યાં નેમિનાથે પોતે એક સમયે સહન કર્યું હતું.

ઝારખંડની પારસનાથ ટેકરીઓમાં સમ્મેદ શિખરજી ઊભું છે; સમગ્ર જૈન ધર્મમાં આ સૌથી પવિત્ર એકલ શિખર છે. પાર્શ્વનાથ સહિત ચોવીસમાંથી વીસ તીર્થંકરોએ મોક્ષ પ્રાપ્ત કર્યો, એવી પરંપરા છે. જૈન જગતમાં બીજા કોઈ સ્થળને એક જ જગ્યાએ આટલી મુક્તિઓનું શ્રેય આપવામાં આવતું નથી; આ શિખરોની મંદિર-ચિહ્નિત પ્રદક્ષિણા પૂરી કરનારા યાત્રિકો ઘણી વાર એ ચઢાણને પોતાના સમગ્ર જીવનનું ભક્તિમય શિખર ગણાવે છે.

જૈન શાસ્ત્રોમાં હિમાલય શ્રેણીના એક પર્વત તરીકે વર્ણવાયેલો અષ્ટાપદ, કેવળ આઠ સીડીદાર પગથિયાં ચઢીને જ પહોંચી શકાય એવો છે; તેનું નામ એ પગથિયાં પરથી પડ્યું છે. ઋષભદેવે પોતે નિર્વાણ પ્રાપ્ત કર્યું એ સ્થળ તરીકે તેનું સન્માન થાય છે. જૈન સિદ્ધાંત ગ્રંથોમાં સૌથી પ્રાચીન અને સૌથી પૂજનીય ગણાતું કલ્પસૂત્ર, આ પર્વતોને પવિત્રતા આપતા તીર્થંકરોનાં જીવનચરિત્રો સાચવે છે. તેનું ચોક્કસ સ્થાન પેઢીઓથી વિદ્વાનો અને યાત્રિકોમાં ચર્ચાતું રહ્યું છે; અન્ય ચાર તીર્થોથી વિપરીત, મોટા ભાગના જૈનો માટે તે હજી પણ સુલભ ભૌતિક ચઢાણ નહીં, પણ શાસ્ત્ર અને ભક્તિ દ્વારા પહોંચાતું સ્થળ જ રહ્યું છે.

રાજસ્થાનના માઉન્ટ આબુ પર દિલવાડાનાં મંદિરો તદ્દન અલગ પ્રકારની સિદ્ધિ સાથે પંચ તીર્થને પૂર્ણ કરે છે; આરસપહાણને એટલી બારીક પારદર્શકતા સુધી કોતરવામાં આવ્યું કે મધ્યકાલીન આશ્રયદાતાઓ પોતાના શિલ્પીઓને દરરોજ સાંજે જમીન પરથી વાળેલી આરસપહાણની ધૂળના વજન પ્રમાણે મહેનતાણું ચૂકવતા હોવાનું કહેવાય છે. ઋષભદેવ, નેમિનાથ અને પાર્શ્વનાથને સમર્પિત આ મંદિરો, જે યાત્રિકોએ તેમને બનાવ્યાં તેઓ પોતાના જીવનમાં જે અહિંસા અને શાંતિ આચરવા ઇચ્છતા હતા તેને પથ્થરમાં મૂર્તિમંત કરે છે.

પાંચેય તીર્થોમાં જૈન યાત્રા-પરંપરાઓ એક જ આંતરિક શિસ્ત પર ભાર મૂકે છે. યાત્રિકો પવિત્ર ટેકરીઓ ઉઘાડા પગે ચઢે છે, ઉપવાસ કરે છે અથવા સૂર્યાસ્ત પહેલાં માત્ર ઉકાળેલું પાણી લે છે, અને તેમના માર્ગમાં આવતા સૌથી નાના જંતુ સુધી દરેક જીવ પ્રત્યે સંપૂર્ણ નિર્દોષતા જાળવે છે. ધ્યાન, મૌન ચિંતન, અને મુક્ત તથા પ્રબુદ્ધ આત્માઓ પ્રત્યેના આદરની મૂળ પ્રાર્થના એવા નવકાર મંત્રનો સતત જાપ, તળેટીથી શિખર સુધીના સમગ્ર ચઢાણને માર્ગદર્શન આપે છે.

નમો અરિહંતાણં, નમો સિદ્ધાણં, નમો આયરિયાણં, નમો ઉવજ્ઝાયાણં, નમો લોએ સવ્વ સાહૂણં: અરિહંતો, સિદ્ધો, આધ્યાત્મિક આચાર્યો, ઉપાધ્યાયો, અને વિશ્વના સર્વ સાધુઓને નમસ્કાર. એસો પંચ નમુક્કારો, સવ્વ પાવપ્પણાસણો, મંગલાણં ચ સવ્વેસિં, પઢમં હવઇ મંગલં: આ પાંચગણો નમસ્કાર સર્વ પાપોનો નાશ કરે છે અને સર્વ મંગલોમાં સૌથી પ્રથમ છે. યાત્રિકો આ શબ્દો પાંચેય તીર્થોમાંના દરેક પર સાથે લઈ જાય છે; સેંકડો કિલોમીટરથી અલગ ચઢાણોને, અને અષ્ટાપદના કિસ્સામાં એવા પર્વતથી અલગ ચઢાણોને, જે બહુ ઓછા લોકોએ ખરેખર જોયો છે, આ જ અક્ષરો એક કરે છે.

પંચ તીર્થની બહાર પણ, બિહારનું પાવાપુરી જૈન ભક્તિમાં પોતાનું અનન્ય સ્થાન ધરાવે છે; ચોવીસમા અને અંતિમ તીર્થંકર મહાવીરે અહીં નિર્વાણ પ્રાપ્ત કર્યું હતું, અને તેમના પ્રયાણની સ્મૃતિ આજે કમળના તળાવોની વચ્ચે ઊભા રહેલા શાંત જળમંદિર દ્વારા થાય છે. કલ્પસૂત્રનું મહાવીરના જીવન પરનું પાંચમું અને અંતિમ વ્યાખ્યાન (ક્રમાંક ૫) પાવાપુરીમાં તેમની છેલ્લી રાત્રિનું ચોક્કસ વિગતો સાથે વર્ણન કરે છે, જેમાં ઋતુ, પખવાડિયું, અને જે રાજા હસ્તિપાલના કાર્યાલયમાં તેમણે નિર્વાણ પ્રાપ્ત કર્યું તે નામ પણ નોંધાયેલાં છે. પાવાપુરી પરંપરાગત પાંચની બહાર હોવું એ ઓછી પવિત્રતાનું ચિહ્ન નથી; તે માત્ર એ દર્શાવે છે કે સદીઓ પહેલાં પંચ તીર્થને એક અલગ ભક્તિ-સમૂહ તરીકે કેવી રીતે ગણવામાં આવ્યું. પાવાપુરીની મુલાકાત લેનારા યાત્રિકો ઘણી વાર તેને પોતાની ભક્તિ માટે પાંચમાંથી કોઈનાથી ઓછું કેન્દ્રીય ન હોવાનું વર્ણવે છે; પંચ તીર્થ એ ચોક્કસ પરંપરાગત સમૂહનું નામ છે, મુક્તિએ પૃથ્વીને જ્યાં સ્પર્શ કર્યો એવાં સર્વ સ્થળોની સંપૂર્ણ યાદી નથી, એ આ યાદ અપાવે છે.