પાવાપુરી અને રાજગીર

• •
  આ શું છે: બિહારના નાલંદા જિલ્લામાંનું પાવાપુરી, જ્યાં ૨૪મા તીર્થંકર ભગવાન મહાવીરે નિર્વાણ, એટલે અંતિમ મુક્તિ, પ્રાપ્ત કરી હોવાનું સ્મરાય છે. કમળસરોવરની મધ્યમાં શ્વેત આરસપહાણનું જલ મંદિર ઊભું છે.
• •
  શા માટે જવું: યાત્રિકો મહાવીરના અંતિમ ઉપદેશોનું સ્મરણ કરવા, તેમનાં ચરણચિહ્નો સમક્ષ નમન કરવા, અને જન્મમરણના ચક્રમાંથી મુક્તિ પર ચિંતન કરવા આવે છે. ઘણા અહીં નવકાર મંત્રનો જાપ કરે છે.
• •
  ક્યારે જવું: ઓક્ટોબરથી માર્ચ સુધી હવામાન શીતળ અને સુખદ રહે છે. મુખ્ય મેળાવડો દિવાળીએ, એટલે કાર્તિક અમાસની રાત્રે થાય છે, જેને જૈનો નિર્વાણ કલ્યાણક તરીકે ઉજવે છે. મહાવીર જયંતી ચૈત્ર શુક્લ ત્રયોદશીએ આવે છે.
• •
  ક્યાં: પાવાપુરી, જેને અપાપાપુરી, "નિષ્પાપ નગરી", પણ કહે છે, રાજગીરથી લગભગ ૧૯ કિમી અને પટનાથી લગભગ ૧૦૧ કિમી દૂર છે.
• •
  કેવી રીતે (વિધિ અને નિયમો):
• •
  વસ્ત્ર: અંદરના દેવાલયમાં પૂજા માટે ભક્તો સ્વચ્છ, સિવેલાં ન હોય એવાં સફેદ વસ્ત્ર પહેરે છે. સામાન્ય દર્શન માટે મર્યાદિત વસ્ત્રની અપેક્ષા છે.
• •
  માર્ગ: ઘણા યાત્રિકો પહેલાં ગામના મંદિરે જાય છે, પછી રસ્તા પરથી પસાર થઈને જલ મંદિર જાય છે, જ્યાં મહાવીરનાં ચરણચિહ્નોનાં દર્શન થાય છે, અને ત્યારબાદ સમોસરણ મંદિરની મુલાકાત લે છે.
• •
  આચરણ: ચામડું, નશીલા પદાર્થો અને માંસાહારથી દૂર રહો. રસ્તા પર મૌન રાખો, અથવા અંતરમાં નવકાર મંત્રનો પાઠ કરો.

જૈન પરંપરા આ નગરને અપાપા કહે છે, જેનો અર્થ નિષ્પાપ, અને પાછળથી તે પાવાપુરી તરીકે ઓળખાયું. કલ્પસૂત્ર, જે શ્વેતાંબર પરંપરાનું શાસ્ત્ર છે (જૈન ધર્મની બે મુખ્ય શાખાઓમાંની એક, દિગંબર સાથે), તેના જિનચરિત વિભાગમાં, એટલે જિનોના જીવનચરિત્રમાં કહે છે કે મહાવીરે પોતાનું છેલ્લું વર્ષાકાલીન ચાતુર્માસ, અપાપામાં વિતાવ્યું હતું. તેઓ રાજા હસ્તિપાલના ભવનમાં રહ્યા હતા.

પરંપરા કહે છે કે તેમણે પોતાના અંતિમ દિવસો એકત્ર થયેલા સાધુઓ, સાધ્વીઓ, રાજાઓ અને ગૃહસ્થોને ઉપદેશ આપવામાં વિતાવ્યા. શ્વેતાંબર પરંપરા ઉત્તરાધ્યયન સૂત્રને તેમના અંતિમ ઉપદેશો સાચવનાર માને છે, જેમાં તેના ૩૬ અધ્યયનોમાં આત્મા, કર્મ અને મુક્તિની ચર્ચા છે. દસમા અધ્યયનમાં તેઓ ગૌતમને વારંવાર આગ્રહ કરે છે કે એક ક્ષણ માટે પણ પ્રમાદ ન કરો.

મહાવીરે કાર્તિક અમાસની રાત્રિના અંતે પરોઢ પહેલાં નિર્વાણ પ્રાપ્ત કર્યું. શ્વેતાંબર પરંપરા આ ઘટના ઈ.પૂ. ૫૨૭માં મૂકે છે, જ્યારે દિગંબર પરંપરા ઈ.પૂ. ૫૧૦ આપે છે. કલ્પસૂત્રના જિનચરિત વિભાગમાં નોંધાયું છે કે તે રાત્રે કાશી અને કોશલના અઢાર સંયુક્ત રાજાઓએ દીવા પ્રગટાવ્યા, એમ કહીને કે જ્ઞાનનો પ્રકાશ બુઝાઈ ગયો છે. જૈનોની દિવાળીની ઉજવણી આ સ્મૃતિમાંથી ઊગી છે.

સ્થાનિક પરંપરા માને છે કે તેમનો દેહ અહીં અગ્નિસંસ્કાર પામ્યો હતો. તે કહે છે કે અગ્નિની રાખ અને પવિત્ર માટી લેવા એટલા ભક્તો એકત્ર થયા કે ત્યાં ખાડો પડ્યો, અને એ ખાડો કમળસરોવર બની ગયો. આ સરોવરની મધ્યમાં આજે જલ મંદિર ઊભું છે.

એ જ રાત્રે તેમના મુખ્ય શિષ્ય ઇન્દ્રભૂતિ ગૌતમને કેવળજ્ઞાન, એટલે પૂર્ણ જ્ઞાન, પ્રાપ્ત થયું. તેથી જૈનો દિવાળીને નિર્વાણ અને જ્ઞાન બંનેના ઉત્સવ તરીકે જાળવે છે.

પાવાપુરીએ સદીઓથી બંને જૈન પરંપરાના શ્રદ્ધાળુઓને આકર્ષ્યા છે.

ઇન્દ્રભૂતિ ગૌતમ, મહાવીરના મુખ્ય શિષ્યોમાં પ્રથમ, નિર્વાણની રાત્રે કેવળજ્ઞાન પામ્યા હોવાનું સ્મરાય છે. બીજા મુખ્ય શિષ્ય સુધર્મા સ્વામીએ શ્વેતાંબર પરંપરામાં ઉપદેશને આગળ ધપાવ્યો.

મધ્યયુગના સાધુ જિનપ્રભ સૂરિએ, જૈન તીર્થસ્થાનોના માર્ગદર્શિકા વિવિધ તીર્થ કલ્પમાં, અપાપાનું વર્ણન કર્યું છે. આજે શ્વેતાંબર અને દિગંબર સાધુઓ અને સાધ્વીઓ લાંબા અંતર સુધી ખુલ્લા પગે ચાલીને પાવાપુરી પહોંચે છે, અને ચરણચિહ્નો સમક્ષ નમન કરે છે.

મહાવીરના સમયમાં મગધની રાજધાની રાજગૃહ સાથે રાજા શ્રેણિક, જેઓ બિંબિસાર તરીકે પણ ઓળખાય છે, સંકળાયેલા છે; જૈન પરંપરા તેમને મહાવીરના એક સમર્પિત અનુયાયી તરીકે સ્મરે છે.

જલ મંદિરમાં પ્રવેશતા પહેલાં યાત્રિકો જૈન ધર્મની કેન્દ્રીય પ્રાર્થના, નવકાર મંત્ર, શાંતિથી પાઠ કરે છે.